همه شنیدهایم که «آدمی همان است که میخورد»، اما کمتر کسی به این فکر میکند که غذای هرروزهمان واقعاً بندبندِ وجودمان را تشکیل میدهد. غذا چیزی بس فراتر از یک سوخت ساده برای بدن است: هم مصالحِ ساخت، نوسازی، و ترمیم بافتهای بدن را در اختیار میگذارد، هم مواد اولیهٔ لازم برای ساخت سلولهای مغز، ماهیچه، استخوان، هورمون، و آنزیمها. سلامتِ مطلوب فقط زمانی به دست میآید که انتخابهای غذاییمان را امری حیاتی بدانیم، و واقعاً جز این هم نیست.
در گام نخست، باید توان محافظتیِ تغذیهمان را با انتخاب خوردنیهایی که بیشترین بازدارندگی را در برابر بیماریها دارد تا حد ممکن بالا ببریم. در گام دوم، باید عوامل بیماریزایی را که در ایجاد و پیشرفت بیماریها نقش دارد تا حد ممکن کاهش دهیم. در هر دو گام، باید بر تأمین بیکموکاست مواد مغذی بدن اهتمام ورزیم. این است جوهرهٔ تغذیهٔ سالم و مقوی وگان.
گام نخست: ارتقای توان محافظتی
هدفمان در گام نخست این است که هر کالری را صرف تندرستی و بهبود بدن کنیم. خوشبختانه، خوردنیهای گیاهی سرشار از ترکیباتی است که پیوسته با صحتوسلامت بدن مرتبط یافته میشود. گیاهان تأمینکنندهٔ آنتیاکسیدان، گیامایه، استرول گیاهی، فیبر، آنزیم، زیستیار، کمکزیستیار، چربیهای ضروری، پروتئین، کربوهیدرات، ویتامین، و مادهٔ معدنیاند. این ترکیبات، همچون بخشهای گوناگون یک سمفونی، در کنار هم وارد عمل میشوند تا ژنهای بیماریزا را خاموش کنند، التهاب را فروبنشانند، عملکرد دستگاه ایمنی را بهبود بخشند، هورمونها را متعادل کنند، آنزیمهای سمزدا را تقویت کنند، سطح قند خون را حفظ کنند، فشار خون و کلسترول خون را تحتنظر بگیرند، و از همهٔ دستگاههای بدن پشتیبانی کنند. بااینکه این ترکیبات اغلب جداسازی میشود و در قالب مکمل به فروش میرسد، اثربخشیشان در قالب مکمل عموماً ناامیدکننده است. شواهد حاکی از آن است که آثار سودمندشان به همکاری پیچیدهٔ میان این ترکیبات محافظتی گوناگون وابسته است.
تعادل و تعامل میان مواد مغذی ضروری—پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامین، و مادهٔ معدنی—در بهبود و حفظ سلامت نقشی حیاتی دارد. سایر ترکیبات محافظتیِ موجود در خوردنیهای گیاهی به یاری این مواد مغذی میآید، ترکیباتی همچون گیامایهها، آنزیمها، استرولهای گیاهی، و کمکزیستیارها. این ترکیبات، اگرچه ضروری به شمار نمیرود، در تندرستی و محافظت از انسان در برابر طیف بسیار گستردهای از بیماریهای مزمن کارنامهٔ درخشانی دارد.
گیامایهها
هر گیاهی، برای افزایش احتمال بقا، ترکیباتی به نام گیامایه یا فیتوکمیکال تولید میکند (فیتو در زبان یونانی یعنی «گیاه»). برخی از گیامایهها رنگ، طعم، بافت، و عطر گیاهان را پدید میآورند و نقشی اساسی در جذب گردهافشانها و دانهپراکنها دارند. گروهی دیگر در کسوت دستگاه دفاعی درونی عمل میکنند و گیاه را از گزند آفات، عوامل بیماریزا، و خطرات احتمالیِ محیطی در امان نگه میدارند. ازآنجاکه هر گیاهی نیازهای منحصربهفرد خود را دارد، چهبسا ۱۰۰,۰۰۰ نوع گیامایهٔ مختلف در طبیعت وجود داشته باشد؛ معمولاً میتوان هزاران نسخه از صد نوع گیامایهٔ مختلف (یا بیشتر) را در یک گیاه واحد یافت. [۱]
خوشبختانه، وقتی گیاهان را میخوریم، گیامایهها دست از کار نمیکشند و جادوی خود را در بدن انسان نیز به نمایش میگذارند. گیامایهها صدها سازوکار در پیشگیری از بیماریهای جدید و مبارزه با بیماریهای فعلی دارند، از ایفای نقش آنتیاکسیدانی و تقلید از هورمونها گرفته تا کاهش التهاب، جلوگیری از تشکیل تومور، درهمکوبیدن مواد سرطانزا، تحریک آنزیمها، و نابودسازی باکتریها.
عوامل بسیاری میتواند بر کموکیف گیامایههای موجود در خوردنیها و زیستفراهمیشان اثر بگذارد. مثلاً، عوامل زراعی—از قبیل خاک، آب، آبوهوا، و استفاده از مواد شیمیایی—محتوای گیامایهایِ گیاهان را دستخوش تغییر میکند. محصول ارگانیکی که بدون کمک آفتکشهای شیمیایی پرورش مییابد به سنگر دفاعی محکمتری در برابر مهاجمان نیاز دارد و درنتیجه خیلِ گستردهتری از گیامایهها را در خدمت خود دارد. [۲]–[۴] در نقطهٔ مقابل، شیوههای انبارداری پس از برداشت میتواند از تراکم گیامایهها بکاهد.
تصفیهٔ مواد غذاییْ بسیاری از گیامایهها را از بین میبرد، بهویژه زمانی که پُرگیامایهترین بخشهای گیاه (مثل گیاهک و سبوس دانهٔ گندم) جدا شود یا مواد شیمیایی قوی، حرارت، یا فشار بالایی در فرایند دخیل باشد.
شیوههای آمادهسازی غذا—مثل حرارتدهی، جوانهزدن، تخمیر، میکسکردن، آبگیری، و فراوری—میتواند تأثیری مثبت یا منفی بر جمعیت گیامایهها و زیستفراهمیشان بر جای بگذارد.
گیامایههای خوردنیهای خام، در بیشتر موارد، بهتر جذب بدن میشود، مثل ایزوتیوسیاناتِ سبزیجات چلیپاییِ خام که بسیار بیشتر از سبزیجات چلیپاییِ حرارتدیده جذب بدن میشود. [۵]–[۸] حرارتدهی بهطورکلی به کاهش گیامایهها میانجامد: هرقدر این حرارتدهی شدیدتر و طولانیمدتتر باشد، گیامایههای بیشتری از دست میرود. و البته جای شگفت نیست که اگر آبی را که غذایتان در آن حرارت دیدهاست دور بریزید، گیامایههای محلولدرآب نیز با آن از دست میرود.
از سوی دیگر، پختوپزْ دیوارهٔ سلولی گیاهان را نرم یا پاره میکند و، به این طریق، استخراج و جذب برخی گیامایهها، بهویژه کاروتنوئیدها، را برای بدن آسانتر میکند. [۹]، [۱۰] مثلاً، زیستفراهمیِ لیکوپنِ گوجهفرنگی و بتا-کاروتنِ هویج با حرارتدیدن افزایش مییابد. [۱۱]–[۱۷] افزودن چربی، حتی در مقادیر خیلی کم (مثل آووکادو، ارده، یا روغن زیتون)، بر جذب کاروتنوئیدِ خوردنی میافزاید، چه خام چه حرارتدیده. [۱۸]–[۲۳]
زیستفراهمیِ گیامایهها در خوردنیهای خام را میتوان با ریزترکردن قطعات و درنتیجه افزایش سطح تماس آن به حداکثر رساند. برخی از روشهای ریزترکردن قطعات غذا عبارت است از خردکردن، پورهکردن، فراوری، آسیاکردن، لهکردن، رندهکردن، یا خوب جویدن. [۲۱]، [۲۴]، [۲۵] آبگیری از این هم تأثیرگذارتر است، زیرا دیوارهٔ سلولی گیاه را، که حاوی فیبر و دیگر ترکیبات ضدجذب است، از بین میبرد. برخی کاروتنوئیدها، مثل آلفا-کاروتن، بتا-کاروتن، و لوتئین، در آبِ سبزیجاتْ زیستفراهمتر مینمایند تا در خود سبزیجات (پخته یا خام). [۱۷]، [۲۶] مصرف آبِ سبزیجات میتواند روش مؤثری در افزایش آنتیاکسیدان و گیاماههای دریافتی باشد، بیآنکه رژیمتان را حجیم کند.
با جوانهزدن و تخمیر، محتوای گیامایهٔ خوردنیهای گیاهی افزایش بسزایی مییابد. [۲۷]–[۳۰] پژوهشهای علمی نشان دادهاست که جوانهزدن در بسیاری از خوردنیهای گیاهی منجر به جهش چشمگیری در گیامایههای آن میشود، [۷]، [۲۹]، [۳۱]–[۳۵] که البته چندان هم دور از انتظار نیست، زیرا حیاتِ گیاهِ نوپا در گرو حمایت و حفاظتی است که این ترکیبات فراهم میآورد.
در این میان، جوانهٔ کلمبروکلی نمونهٔ بارزی است، زیرا ده تا صد برابر گلوکورافانین (نوعی گلوکوزینولات و پیشسازِ سولفورافان) بیشتری از کلمبروکلیِ بالغ دارد. [۷]، [۲۹] سولفورافان (نوعی ایزوتیوسیانات) محرک طبیعی و قدرتمند آنزیمهای سمزدای فاز ۲ در بدن است، آنزیمهایی که با مواد سرطانزا مبارزه میکنند (نک: فصل ۷، نمودار ۷.۱). همچنین، پژوهشها سولفورافان را عامل ضدمیکربی نیرومندی یافتهاست، ازجمله در برابر هلیکوباکتر پیلوری (H. Pylori)، باکتری عفونتزایی که با معدهآماس، زخم معده، و سرطان معده مرتبط است. [۳۶]، [۳۷] پژوهشهای تازهتر نیز نشان دادهاست که جوانهٔ کلمبروکلی میتواند مقاومت به انسولینِ مبتلایان به دیابت نوع ۲ را بهبود بخشد. [۳۸] سرانجام اینکه، سولفورافان ظاهراً نقشی در کاهش فشار اکسایشی و آسیبهای بافتیِ مشهود در بسیاری از بیماریها دارد. [۳۹]
در عمل: مؤثرترین راه برای افزایش دریافت گیامایهها این است که بشقابمان را با رنگینکمانی از خوردنیهای متنوعِ گیاهی پر کنیم. مصرف جوانهها و غذاهای تخمیری، همچنین انتخاب محصولات ارگانیک، بیش از پیش بر محتوای گیامایهٔ تغذیهمان میافزاید.
اگرچه عموماً میوهها و ترهبار را معدن اصلی گیامایهها میدانند، این ترکیبات در تمام خوردنیهای کامل گیاهی بهوفور یافت میشود. برخی از پرآوازهترینِ این خوردنیها عبارت است از سبزیجات تیره (مثل کلمکیل، سبزی کولارد، و اسفناج)، سبزیجات چلیپایی (ازجمله کلمبروکلی، کلمپیچ، و کلمبروکسل)، جوانهها (بهویژه جوانهٔ کلمبروکلی)، میوههای آبی و بنفش (مثل بلوبری، بلکبری، و انگور)، سبزیجاتِ پیازی (بهویژه سیر)، سبزیجات معطر و ادویه (مثل دارچین، میخک، سیر، زنجبیل، اورگانو، و زردچوبه)، حبوبات (بهویژه لوبیای سویا، لوبیاقرمز ریز، و سایر لوبیاهای تیرهرنگ)، مغزیجات و دانهها (مثل پیکان، گردو، و تخم کتان)، دانهٔ کاکائو، مرکبات، چای، و گوجهفرنگی.
آنزیمها
آنزیمهای موجود در خوردنیهای گیاهیِ خام دو نقش مهم در سلامتمان دارد: یکی کمک به تبدیل برخی گیامایهها به شکلِ فعالشان و، دیگری، کمک به گوارش.
آنزیمهای دستکم دو گروه از گیاهانْ گیامایهها را به شکل بسیار سودمندِ فعالشان تبدیل میکند. یکی میروزینازِ سبزیجات چلیپایی است (مثل کلمبروکلی، کلمپیچ، و شلغم)، که گلوکوزینولات را به ایزوتیوسیانات تبدیل میکند؛ ایزوتیوسیاناتها نقشی برجسته در انگیختنِ آنزیمهای فاز ۲ دارند. [۴۰]، [۴۱] دومی آلینازِ سبزیجاتِ پیازی است (ازجمله اعضای خانوادهٔ پیاز و سیر)، که آلین را به شکلِ فعالش، آلیسین، تبدیل میکند. آلیسین در برابر میکربها، باکتریها، ویروسها، انگلها، و عفونتهای قارچی میایستد، از لختههای خونی و چربی خون میکاهد، راه را بر پیشروی آرتریت و سرطان میبندد، و در انگیختنِ آنزیمهای فاز ۲ نقش دارد. [۴۲]
آنزیمهای میروزیناز و آلیناز زمانی آزاد میشود که بافتِ گیاه تخریب شود، مثلاً در پی خردکردن، لهکردن، پورهکردن، یا جویدن غذا. (نکتهٔ جالب اینکه، با گرفتن آب کلم، تقریباً تمام آنزیمهای میروزیناز به آب راه مییابد و چیز چندانی در تفالهٔ کلم باقی نمیماند.) [۴۳] این آنزیمها، بهمحض آزادشدن، مشغول تبدیل گیامایهها به شکل فعالشان میشود. حرارتدهی، بسته به شدت و مدتزمان، میتواند برخی یا همهٔ این آنزیمها را نابود کند. [۴۴] ازاینرو، مصرف مقداری سبزیجات چلیپایی و پیازیِ خام میتواند برای بدن مفید باشد.
آنزیمهای گیاهی، با تجزیهٔ بافت گیاهانی که طی فراوری یا جویدن تخریب شدهاست، نقشی کوچک در فرایند گوارش نیز ایفا میکند. این فرایند تا زمانی که غذا در بخش فوقانی معده قرار دارد ادامه مییابد. (غذا، پیش از آنکه بهتمامی با اسید معده درآمیزد، میتواند بین بیست تا شصت دقیقه پس از خوردن در این مرحله باقی بماند.) [۴۵]، [۴۶] هنوز دقیقاً روشن نیست که این مرحلهٔ پیشگوارشی چهاندازه در کل فرایند گوارش سهم دارد. اما، چون بخش عمدهٔ گوارش در رودهٔ کوچک رخ میدهد، سهم آنزیمهای غذایی در گوارش را نسبتاً جزئی دانستهاند. غذا، پس از ورود به بخش تحتانی معده و تماس با اسید معده، دچار افت پیاچ به ۱٫۳ تا ۲٫۵ میشود؛ در چنین پیاچی، آنزیمهای غذایی عمدتاً ماهیتِ خود را از دست میدهند یا غیرفعال میشوند و عموماً تا رودهٔ کوچک دوام نمیآورند. [۴۵]، [۴۷]، [۴۸] یک استثنا آنزیمهاییاند که درون ریزاندامگانِ زنده جای دارند (مثلاً در غذاهای تخمیری) و بیش از بقیه احتمال دارد که از اسید معده جان به در ببرند و صحیحوسالم به رودهٔ کوچک برسند. [۴۹]–[۵۱] برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه، نک: خامگیاهخوارشدن، نوشتهٔ برندا دیویس و وسانتو ملینا (انتشارات Book Publishing Company، ۲۰۱۰).
در عمل: برای افزایش دریافت آنزیمهای غذایی از میوه و ترهبار، باید آنها را خام خورد و جایی هم برای سبزیجات چلیپایی و پیازی در نظر گرفت. مصرف جوانهها و غذاهای حاصل از کشت میکربی و تخمیرْ مقدار و عملکرد این آنزیمها را بیش از پیش افزایش میدهد.
استرولهای گیاهی
استرول گیاهی یا فیتواِسترول (شامل استرولها و همتایانِ اشباعشان، استانولها) از اجزای جداییناپذیر غشای سلولی گیاهان است، همانند جایگاهی که کلسترول در غشای سلولی جانوران دارد. استرول گیاهی به دو طریق با تصلب شرایین مقابله میکند: چون شباهتی ساختاری با کلسترول دارد، بر سر جایگاههای جذب یکسانی با کلسترولِ دریافتی از محصولات حیوانی وارد رقابت میشود و جلوی جذب آن را میگیرد و، بهاینترتیب، نقشی مؤثر در کاهش کلسترولِ کل و الدیال ایفا میکند. استرول گیاهی همچنین مانعی در مسیرهای التهابیِ مرتبط با تصلب شرایین ایجاد میکند. [۵۲]–[۵۴]
مقدار استرول گیاهیِ دریافتی نسبت مستقیمی با مقدار خوردنیهای گیاهیِ موجود در تغذیه دارد. اگرچه استرولهای گیاهی در تمام خوردنیهای کاملِ گیاهی یافت میشود، متراکمترین منابع طبیعیاش عبارت است از دانهها، مغزیجات، حبوبات، جوانهٔ گندم و سایر جوانهها، آووکادو، و روغنهای گیاهی. شواهد حاکی از آن است که تغذیهٔ انسانهای نخستین سرشار از خوردنیهای گیاهی بوده و چهبسا روزانه تا ۱ گرم استرول گیاهی در اختیارشان میگذاشتهاست. [۵۵] امروزه، میانگین دریافت روزانهٔ استرول گیاهی در رژیمهای غذاییِ مختلط چیزی حدود ۱۵۰ تا ۴۵۰ مگ است. [۵۳] رژیمهای گیاهیتر عموماً استرول گیاهی بیشتری در مقایسه با رژیمهای مختلط دارد و، در این میان، رژیم وگان پیشتاز است. در گزارشی، اعلام شد که رژیم خامگیاهیِ شرکتکنندگان توانستهاست روزانه چیزی بین ۵۰۰ تا بیش از ۱,۲۰۰ مگ استرول گیاهی در اختیارشان بگذارد. [۵۶]
پژوهشها نشان میدهد که دریافت روزانهٔ ۲ گرم استرول گیاهی میتواند کلسترولِ الدیال را در کسانی که چربیِ خونِ بالایی دارند تقریباً ۹ تا ۱۵ درصد کاهش دهد. [۵۳] دریافت این مقادیر عموماً در گرو مصرف مکمل یا خوردنیهای غنیشده با استرولهای گیاهی است. [۵۲] امروزه صنایع غذایی، با علم به همین تأثیر کاهندهٔ استرول گیاهی بر کلسترول، آن را به برخی از محصولاتشان میافزایند. استرولهای گیاهی پای ثابت طیف وسیعی از خوردنیها شدهاست، ازجمله برخی مارگارینها، سسهای مایونز، غلات صبحانه، سس سالاد، شیر سویا، گرانولا بار، و آبمیوه.
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) به تولیدکنندگان اجازه میدهد روی برچسب این قبیل محصولات ادعاهایی سلامتمحور مرتبط با استرول گیاهی درج کنند. اگرچه محصولاتِ غنیشده با استرول گیاهی ممکن است برای همهچیزخوارانی که کلسترول بالایی دارند خالی از فایده نباشد، چندان معقول نیست که غذایی ناسالم را، صرفاً برای افزایش استرول گیاهی دریافتی، در رژیممان بگنجانیم. وگانهایی که رژیم سالمی دارند خودبهخود استرول بهمراتب بیشتری از سایر گروههای تغذیهای دریافت میکنند؛ دیگر آنکه، هیچ کلسترولی از تغذیه دریافت نمیکنند و، بنابراین، سطح کلسترول خونشان پایینتر است.
اما ثابت نشدهاست که دریافت روزانهٔ بیش از ۲ گرم استرول گیاهی از طریق مکمل یا خوردنیهای غنیشده مزیت افزونی در اختیار بگذارد؛ در برخی افراد، چهبسا دریافت مقادیری بیش از این عوارض نامطلوبی در پی داشته باشد. [۵۳]
در عمل: ایمنترین و مؤثرترین روش افزایش فیتواسترولِ دریافتی رویآوردن به تغذیهٔ وگانِ مبتنی بر خوردنیهای کامل است، رژیمی با حضور جوانهها و خوردنیهای گیاهیِ پرچربتر، مثل دانهها، مغزیجات، جوانهٔ گندم، و آووکادو. وگانها هیچ نیازی به مصرف خوردنیهای فراوریشده با استرولهای افزودنی ندارند.
زیستیارها و کمکیارها
روده محل استقرار تریلیونها ریزاندامگان است. این ریزاندامگانها اگرچه دستکم چهارصد تا پانصد گونهٔ مختلف دارند، ۹۹ درصدشان صرفاً از سی تا چهل گونهاند. اجتماعات میکربیِ روده را، که بیشتر در رودهٔ بزرگ مستقرند، مجموعاً «فلور روده» یا «میکربگان» مینامند. (حدود ۵۰ درصدِ تودهٔ مدفوع را همین باکتریها تشکیل میدهد.) [۵۷
اگرچه رابطهٔ بدن با فلور روده عمدتاً به سود هر دو طرف است، بدنمان برخی از این مهمانان را خوشتر میدارد. [۵۸] باکتریهای مفید مزیتهای چشمگیری در حفظ بقا در اختیارمان میگذارد. مثلاً، با تولید مواد ضدمیکربی، سد راه باکتریهای زیانبار میشود. در رودهٔ کوچک نیز، با افزایش جذب برخی مواد مغذی، بازیافت نیتروژن، حفظ ذخایر اسیدآمینهها، و ساخت برخی ویتامینها (ویتامین کا و بیوتین)، وضعیت تغذیهای بدن را بهبود میبخشد.
باکتریهای رودهٔ بزرگ به آنزیمهایی مجهز است که میتواند فیبرهای مقاوم به آنزیمهای گوارشیِ انسان را تجزیه کند. یکی از فراوردههای جانبیِ این فرایندْ اسیدهای چربِ کوتاهزنجیر است که میتواند بیش از ۱۰ درصدِ نیاز روزانهٔ بدن به کالری را تأمین کند، بر سوختوساز کربوهیدرات و چربی تأثیری مطلوب بگذارد، [۵۹] و از بدن در برابر سرطان رودهٔ بزرگ محافظت کند. [۵۷]، [۶۰] باکتریهای مفید همچنین به عملکرد دستگاه ایمنی یاری میرساند، از بدن در برابر حساسیتهای غذایی محافظت میکند، و نقش مهمی در رشد و بلوغ بافتهای روده دارد. [۵۷] این باکتریها و سلولهای پوشانندهٔ دیوارهٔ روده پیوسته با هم در ارتباطاند.
اگر فلور مفیدِ روده رو به سستی بگذارد، باکتریهای بیماریزا صحنه را در دست میگیرند و بر شمار خود میافزایند. این ناخواندهمهمانانِ پرخاشگر میتوانند با تولید سموم به پوشش درونی روده آسیب بزنند و آن را نفوذپذیرتر یا دچار «نشت» کنند، در عملکرد دستگاه ایمنی سنگاندازی کنند، التهابهای مزمنِ خفیف را افزایش دهند، ایجاد عفونت کنند، در سوختوساز اختلال ایجاد کنند، و به اضافهوزن و چاقی دامن بزنند. [۶۱]–[۶۳]
انتخابهای غذاییمان میتواند برتریِ کلیِ فلور روده را به سود دوستان یا دشمنان تغییر دهد. خوردنیها یا مکملهای حاوی ریزاندامگانِ مفید را «زیستیار» (پروبیوتیک) مینامند و خوردنیهایی را که به این میکربگانِ سودمند کمک میکنند «کمکزیستیار» (پریبیوتیک). رژیمهای پُرگیاهیِ پُرفیبر به حفظ باکتریهای مفید کمک میکند؛ حال آنکه، رژیمهای پرچرب و کمفیبرِ غربی در خدمت باکتریهای بیماریزا است. البته، هدف نه ریشهکنکردن باکتریهای زیانبار است، زیرا بدن به مقداری از این باکتریها نیاز دارد؛ بااینهمه، زیستیارها و کمکزیستیارها هر دو میتوانند این توازن را به سوی ترکیبی مطلوبتر ببرند.
زیستیارها ریزاندامگانِ زندهایاند که بهشکل فعال به روده میرسند و آثار سودمندی بر سلامت دارند. این ترکیبات را میتوان از خوردنیهای حاصل از تخمیر یا کشت میکربی، همچنین مکملها، دریافت کرد. برخی از بهترین منابع وگانِ زیستیارها عبارت است از ماستهای غیرلبنی (ماست بادام، نارگیل، یا سویا)، فراوردههای تخمیریِ سویا (مثل تمپه و میسو)، پنیرهای تخمیریِ مغزیجات یا دانهها، سبزیجات تخمیری (مثل کلمترش)، غلات تخمیری (مثل رِجووِلاک)، و برخی انواع چای.
کمکزیستیارها مواد غذاییِ گوارشناپذیر و تخمیرپذیری فراهم میکنند که رشد و فعالیت باکتریهای مفید را، معمولاً با تأمین خوراکشان، برمیانگیزد. [۶۴]، [۶۵] این ترکیبات بهویژه در خوردنیهایی فراوان است که قندشان با آنزیمهای معده تجزیه نمیشود، بهویژه خوردنیهای خامی مثل کاسنی، سیبزمینی ترشی، سیر، پیاز، ترهفرنگی، موز، مارچوبه، و سیبزمینی شیرین. خوردنیهای غنیشده با کمکزیستیارها، مثل فروکتوالیگوساکاریدها (اینولین و الیگوفروکتوز)، نیز از منابع غنیِ این ترکیبات است. [۶۵]، [۶۶]
ارزش زیستیارها و کمکزیستیارها سدههاست که در فرهنگهای سراسر جهان بر مردم آشکار بودهاست و امروزه نیز از پشتوانهٔ علمی محکمی برخوردار است. نشان دادهاند که زیستیارها میتوانند از ناراحتیهای ناشی از برخی انواع اسهال، ناسازگاری لاکتوز، و نشانگان رودهٔ تحریکپذیر پیشگیری کنند یا از شدتشان بکاهند. همچنین، منجر به کاهش آنزیمهای سرطانساز و فراوردههای جانبیِ سمیِ باکتریهای مضر میشوند. به نظر میرسد زیستیارها به بهبود و حفظ سلامت دستگاه گوارش نیز کمک میکنند و از عوارض بیماریهای التهابی روده و عفونت هلیکوباکتر پیلوری میکاهند. این ریزاندامگانها میتوانند در پیشگیری از بیماریهای عفونی، مثل عفونت دستگاه تنفسی (سرماخوردگی یا آنفلوانزا) و دستگاه ادراری-تناسلی، همچنین آلرژیها و اختلالات پوستیِ شیرخواران، نقش داشته باشند. شواهد ضعیفتری نیز از نقشِ احتمالی و مطلوب زیستیارها در کاهش کلسترول، پیشگیری از سرطان، بیماریهای خودایمنی، و سلامت دندان حکایت دارد. [۶۴]، [۶۷]، [۶۸]
هر سویه از باکتریهای زیستیار تأثیر خاص خود را بر سلامت میگذارد. با جستوجوی اینترنتی میتوان دریافت کدام سویهها در درمان عارضهٔ مشخصی مؤثرتر است؛ سرده، گونه، و سویهٔ این ریزاندامگانها روی برچسب مکملهای زیستیار درج میشود. متخصصان پیشنهاد میکنند مصرف زیستیارها همزمان با آغاز درمان آنتیبیوتیکی آغاز شود و تا چند روز پس از پایان دورهٔ تجویزشدهٔ آنتیبیوتیکی ادامه یابد. بهطورکلی، فراوردههای چندگونهایْ مؤثرتر از آنهایی است که تنها یک نوع ریزاندامگان دارند. [۶۹]
بیشترِ زیستیارها را باید در یخچال نگه داشت و تاریخ انقضایشان را جدی گرفت؛ ریزاندامگانها، از هر سویهای، اگر زنده نباشند، دیگر زیستیار به شمار نمیروند. مقدار معمولِ مصرف از فراوردهای به فراوردهٔ دیگر متفاوت است، اما مصرف مقادیر بالاتر (روزانه ۵ تا ۱۰ میلیارد واحد تشکیلدهندهٔ کلنی [CFU] برای کودکان و ۱۰ تا ۲۰ میلیارد واحد برای بزرگسالان) عموماً نتایج بهتری در پی دارد. [۷۰]
در عمل: تغذیهٔ اصولیِ وگان، که بهطور طبیعی سرشار از فیبر و قندهای گوارشناپذیر است، با تأمین بیکموکاستِ کمکزیستیارها، با قدرتِ تمام از سلامت فلور روده محافظت میکند. رژیمهای وگانی که تکیهٔ زیادی بر خوردنیهای فراوریشده و تصفیهشده دارند، در این زمینه عملکرد خوبی ندارند. مصرف فراوان میوه و ترهبارِ خام و مقداری خوردنیهای حاصل از تخمیر یا کشتِ میکربی، و همچنین مصرف دورهایِ زیستیارهای چندسویهای، میتواند به بهبود فلور نامتعادل روده کمک کند.
گام دوم: کمینهسازی عوامل بیماریزا
در گام دوم، سراغ کاهش یا حذف آن دسته از موادی میرویم که برای سلامتیمان مضر شناخته میشود—نهفقط کربوهیدراتهای تصفیهشده، چربیهای ناسالم، و ازدیاد سدیم، بلکه مواد آلرژیزا، آلایندههای شیمیایی، و اسید اِن-گلیکولیلنورآمینیک (Neu5Gc؛ نک: پیشگفتار). این ترکیباتِ تغذیهای عموماً در فراوردههای حیوانی و خوردنیهای پُرفراوریشده حضور پررنگتری دارد و به شیوههای گوناگون میتواند تغذیهٔ درستِ وگان را تضعیف کند؛ ممکن است ژنهای بیماریزا را فعال کند و در بروز پرفشاریِ خون، مقاومت به انسولین، افزایش کلسترول خون، التهاب، اختلالات گوارشی، و برهمخوردن توازن هورمونی نقش داشته باشند.
حساسیتهای غذایی
در صحبت از فرایندهای معمولِ بیماریزا، ذهنها کمتر سمت واکنشهای نامطلوب به غذا میرود. بااینهمه، همین واکنشها میتواند تأثیر چشمگیری در افزایش خطر ابتلا به بیماریها داشته باشد.
اصطلاحات «حساسیت غذایی»، «آلرژی غذایی»، و «ناسازگاری غذایی» را اغلب بهجای هم به کار میبرند، اما حساسیت غذایی در واقع اصطلاحی فراگیر است که هم شامل آلرژی غذایی میشود، هم ناسازگاری غذایی (با نام دیگرِ «بیشحساسیِ غیرآلرژیایی به غذا»). آلرژی غذاییِ واقعی واکنشی است به یک مادهٔ آلرژیزا، معمولاً یک پروتئین، که دستگاه ایمنی بهچشم مهاجمی بیگانه میبیند. در چنین شرایطی، معمولاً پادتنی به نام ایمونوگلوبولین (IgE) موجب آزادشدن هیستامین میشود، که این خود علایم آلرژی را در پی دارد، علایمی مثل کهیر، اگزما، آبریزش بینی، گوشدرد، نفستنگی، ورم، التهاب، و اسهال. هشت غذا عامل ۹۰ درصد آلرژیهای غذایی است: شیر، تخممرغ، بادامزمینی، مغزیجات درختی، آبزیان صدفدار، ماهی، گندم، و سویا. [۷۱]–[۷۵] آلرژی، اگرچه میتواند در هر سنی آغاز شود، بیشتر در اوایل کودکی بروز میکند و، در ۹۰ درصد موارد، تا هفتسالگی برطرف میشود. احتمال ماندگاری آلرژی در کسانی بیشتر است که واکنشهای بیشدفاعیِ چنان حادی دارند که زندگیشان را تحت خطر قرار میدهد یا کسانی که به بادامزمینی، مغزیجات درختی، یا غذاهای دریایی آلرژی دارند. [۷۶]
بیشحساسیِ غیرآلرژیایی به غذا منجر به واکنش ایمنیِ ایمونوگلوبولینی نمیشود. علایم میتواند شبیه آلرژی واقعی باشد که بالاتر برشمردیم، اما اغلب دیرتر ظاهر میشود و عموماً شدت کمتری دارد. ممکن است دستگاه ایمنی هم واکنشی نشان دهد، اما این واکنش با پاسخ ایمنیِ ایمونوگلوبولینیِ معمولِ آلرژیهای غذایی بسیار متفاوت است. در بیشحساسیهای غیرآلرژیایی، واکنش نامطلوب برمیگردد به پاسخ سوختوسازی، داروشناختی، یا گوارشیِ نابهنجارِ بدن به غذا. [۷۱]، [۷۲]، [۷۴]
واکنش نامطلوب سوختوسازی میتواند زمانی رخ دهد که بدن از آنزیم لازم برای تجزیهٔ جزئی از غذا برخوردار نباشد. در موارد معدود، یک اختلال سوختوسازیِ حادِ مادرزادیْ امکان تولید آنزیم را از فرد سلب کردهاست؛ در موارد دیگر، بدن از تولید کافیِ آنزیم موردنظر بازمیماند. علایم نیز یا بهدلیل انباشتِ همان جزء غذاییِ هضمنشده پدید میآید یا بهدلیل کمبود تغذیهایِ ناشی از این وضعیت.
رایجترین نمونهٔ این کمبودِ آنزیمیْ ناسازگاریِ لاکتوز است. پس از پایان دوران شیرخواری، بدنِ حدود ۷۰ درصد از انسانهای دنیا لاکتازِ کافی برای تجزیهٔ کامل لاکتوزِ لبنیات تولید نمیکند (این وضعیت در اروپاییها کمتر از آسیاییها دیده میشود). [۷۷] وقتی این افراد لبنیات میخورند، لاکتوزِ هضمنشده به رودهٔ بزرگ میرسد و ناراحتی گوارشی ایجاد میکند.
واکنش داروشناختی واکنشی است ناشی از دریافت یک مادهٔ غذایی که در برخی افراد عوارض دارومانند ایجاد میکند. مثلاً، گزارش شدهاست که مصرف منوسدیم گلوتامات (MSG)، طعمافزایی که در غذاهای چینی کاربرد فراوانی دارد، در برخی افراد موجب برافروختگی پوست، سردرد، و نشانگان شکمی میشود. [۷۸] دیگر ترکیباتِ بالقوه مشکلساز عبارت است از سولفیتِ شراب؛ تیرامینِ پنیرهای کهنه؛ تئوبرومینِ شکلات؛ و مواد نگهدارنده، رنگها، و طعمدهندههای بهکاررفته در غذاهای فراوریشده.
از میان واکنشهای نامطلوب به غذا، واکنشهای گوارشی بیش از بقیه با خطر ابتلا به بیماریهای مزمن مرتبط است. سرتاسر روده دروازهای به درون بدن است و روده از این نظر، در نوع خود، ممتاز است. دیواره (پوشش داخلیِ) روده سدی است که در عبوراندنِ مواد وسواس زیادی به خرج میدهد. اگر درست کار کند، جذب مواد مغذیِ ضروری را (مولکولهای کوچکی مثل اسیدآمینهها، قندهای ساده، اسیدهای چرب، ویتامینها، مواد معدنی، آنتیاکسیدانها، و گیامایهها) آسان میکند و جلوی جذب مولکولهای درشتِ ناخواسته را میگیرد (شامل قطعات هضمنشدهٔ پروتئین، باکتریها، و سایر ترکیباتِ بالقوه مضر). این سدِ حیاتی در صورت تماس ممتد با مواد غذاییِ التهابزا یا آسیبزا میتواند دچار خلل شود. [۷۹]–[۸۲] بیماریهای التهابی، مثل بیماری کرون، یا فشارهای روانی، داروها، آلایندههای محیطی، پرتوها، یا ازدیاد فلور مضرِ روده نیز میتواند به این سد آسیب وارد کند. افزون بر این، اگر سلولهای پوششیِ روده آسیب ببیند، ممکن است تواناییاش در انتقال مواد مغذی به جریان خون کاهش یابد و سوءتغذیه پدید آید.
در صورت آسیبدیدگی دیوارهٔ روده، مولکولهای ناخواستهٔ متعددی میتواند به جریان خون نشت کند، واکنشهای ایمنی برانگیزد، و فشار سنگینی به دستگاههای سمزدایی بدن وارد کند. این فرایند را اغلب «نشانگان رودهٔ نشتکننده» مینامند. با ورود این ترکیبات ناخواسته به دستگاه گردش خون، بیشحساسی ممکن است به شکلهای گوناگونی بروز کند:
- اضطراب یا افسردگی [۸۳]
- آسم [۸۴]
- بیماریهای خودایمنی [۸۰]
- اوتیسم [۸۵]
- سرطان [۷۹]
- بیماریهای قلبی-عروقی [۸۶]
- بیماری سلیاک و بیشحساسی به گلوتن [۸۰]، [۸۷]
- خستگی مزمن [۸۸]
- التهاب مزمنِ خفیف [۷۹]، [۸۱]، [۸۲]
- دیابت (نوع ۱ و نوع ۲) [۸۰]، [۸۷]، [۸۹]، [۹۰]
- اختلالات گوارشی (اسهال، نفخ، نشانگان رودهٔ تحریکپذیر، کولیت زخمی، بیماری کرون) [۸۰]، [۹۱]، [۹۲]
- ناهنجاریهای هورمونی (با پیامد اضافهوزن و چاقی) [۹۰]
- مقاومت به انسولین یا نشانگان سوختوسازی [۸۲]، [۸۹]، [۹۰]
- مشکلات مفصلی و ماهیچهای (درد مزمن، روماتیسم مفصلی) [۹۶]، [۹۷]
- اختلال عملکرد کبد [۹۳]، [۹۴]
- میگرن [۹۵]
- مشکلات پوستی (خارش، اگزما، کهیر، آکنه، صدفک) [۹۸]، [۹۹]
هر غذایی میتواند بیشحساسیِ غیرآلرژیایی ایجاد کند، اما گلوتن (پروتئینی در گندم، جو، چاودار، و غلاتِ همخانواده) و پروتئینهای لبنی بیش از بقیه با افزایش نفوذپذیریِ روده مرتبط بودهاست. رژیمهای غربیِ آکنده از محصولات حیوانی و فراوریشده نیز، که توازن فلور روده را بر هم میزند، در این میان دخیل دانسته میشود. خوشبختانه، با حذف عوامل افزایشدهندهٔ نفوذپذیریِ روده و تأمین نیازهای تغذیهای بدن، پوشش داخلی روده میتواند خود را بازسازی و ترمیم کند. مکملهایی مثل ال-گلوتامین، زیستیارها، روی، و اسیدهای چرب امگا۳ ممکن است برای برخی افراد مفید باشد.
در محافظت از روده، نباید از خوردنیهای مسئلهساز نیز غافل ماند. آزمایشهای متداول آلرژی، که عملکرد متوسطی حتی در تشخیص آلرژیهای واقعی دارد، عموماً به شناسایی بیشحساسی غیرآلرژیایی کمکی نمیکند. در عوض، رژیمِ حذفی و سپس آزمون چالش خوراکی پیشنهاد میشود. [۷۲] در این روش، غذاهای مشکوک را مدتی (معمولاً دو تا چهار هفته) حذف میکنند؛ سپس، مقداری از غذای موردنظر را بهصورت آزمایشی به فرد میدهند تا ببینند علایم بازمیگردد یا نه. گاهی نیز مقدار مصرف را در طول یک روز بهتدریج افزایش میدهند. وقتی چند غذا محلِ تردید است، رژیم حذفیِ محدود به چند غذا میتواند مناسب باشد: فرد فقط شمار اندکی از غذاهای کمخطر را مصرف میکند و غذاهای جدید را یکییکی و دوروزدرمیان به تغذیهٔ او اضافه میکنند و سپس، با رصد واکنشها، غذای مسئلهساز با دقت شناسایی میشود. برای کسب اطلاعات بیشتر دربارهٔ آلرژیهای غذایی، بیشحساسیهای غیرآلرژیایی به غذا، سلامت روده، و رژیمهای حذفی، نک: کتاب راهنمای زندگی با آلرژی غذایی، نوشتهٔ وسانتو ملینا، جو استپنیاک، و دینا آرونسون (انتشارات Book Publishing Company، ۲۰۰۴)، و راهنمای آلرژیهای غذایی برای متخصصان سلامت، نوشتهٔ جنیس جونجا (Academy of Nutrition and Dietetics، ۲۰۱۳).
در عمل: حساسیتهای غذایی میتواند در بسیاری از فرایندهای بیماریزا نقش مهمی داشته باشد. کسانی که مدت زیادی با یک عارضه درگیرند، باید احتمال دخیلبودن واکنشهای نامطلوب به غذا را نیز در نظر بگیرند. در برخی موارد، جا دارد این احتمال با کمک رژیمِ حذفی بررسی شود.
آلایندههای شیمایی
مواد خطرناکی که ناخواسته در مراحل رشد، برداشت، نگهداری، فراوری، بستهبندی، یا آمادهسازی وارد زنجیرهٔ غذایی میشود میتواند غذا را آلوده کند. آلودگی همچنین میتواند در پی کاربرد عمدیِ مواد شیمیایی در کشاورزی یا فراوری غذا پدید آید. بسیاری از این مواد در محیط دوام میآورند و، پلهپله، در زنجیرهٔ غذایی بالاتر میروند: گیاه خوراکِ حیوان میشود و حیوان خوراکِ انسان و، بهاینترتیب، غلظت این مواد افزایش مییابد. همهٔ این ترکیبات میتواند سلامت انسان را تهدید کند. [۱۰۰] متأسفانه، با آلودهترشدن جهان، بیش از پیش در معرض آلایندهها قرار میگیریم.
رایجترین منابع این مواد عبارت است از خوردنیهای فراوریشده، فراوردههای حیوانی، و میوه و ترهبارِ حاصل از کشاورزی متعارف. گوشت قرمز، گوشت سفید، و ماهی میتواند مقادیر زیادی از این آلایندهها را در خود داشته باشد: با خوراکِ آلوده وارد بدن حیوانات خشکیزی میشود و با آبِ آلوده وارد بدن ماهیها.
آلایندههای غذایی میتواند با ایجاد نقص مادرزادی، آسیب به دستگاه عصبی، اختلال هورمونی، آسیب به اندامهای حیاتی، و افزایش خطر بیماریهای مزمن سلامتمان را به خطر بیندازد. اگرچه حذف کامل این آلایندهها امکانپذیر نیست، محدودکردن منابع اصلیشان در تغذیه میتواند راهکار مؤثری در کاهش دریافت این مواد در اختیارمان بگذارد. آلایندههای غذایی در چهار دستهٔ اصلی جای میگیرند:
ترکیبات حاصل از حرارتدیدن زیاد غذا. آمینهای ناجورحلقهای، هیدروکربنهای آروماتیکِ چندحلقهای، ترکیبات نهایی گلیکاسیون پیشرفته، و آکریلآمید میتواند طی حرارتدیدنِ غذا پدید آید.
آلایندههای محیطی. فلزات سنگین (مثل آرسنیک، کادمیُم، سرب، و جیوه)؛ آلایندههای آلیِ پایدار یا POPs (مثل د.د.ت، دیوکسینها، و بیفنیلهای چندکلردار یا PCBs)؛ و مواد شیمیاییِ موجود در مواد بستهبندی (مثل بیسفنول آ، یا BPA، و فتالاتها) میتواند خود را به سطوح بالاتر زنجیرهٔ غذایی برساند.
مواد شیمیایی کشاورزی. کاربرد آفتکشها روی گیاهان و استفاده از داروهای دامپزشکی (آنتیبیوتیکها و هورمونها) روی حیوانات بخشی از رهآورد تولید صنعتی غذاست.
افزودنیهای مصنوعی. از رنگ، طعمدهنده، شیرینکننده، و نگهدارندهٔ مصنوعی (مثل نیترات و نیتریتِ سدیم و سولفیت) برای بهبود طعم، عملکرد، و پایداریِ غذاهای فراوریشده استفاده میشود.
آلایندههای غذاییِ درخور توجه برای وگانها و غیروگانها
— آکریلآمید
منابع اصلی غذایی: فراوری سیبزمینی (مثلاً در تهیهٔ چیپس و سیبزمینی سرخشده)، تُردک، نان ترد، چوبشور، نان برشته، غلاتصبحانهٔ سرد، و پختوپز یا فراوری غذاهای نشاستهدار در دمای ۲۴۸ درجهٔ فارنهایت (۱۲۰ درجهٔ سلسیوس) یا بالاتر.
عوارض مرتبط: احتمالاً سرطانزا؛ ممکن است به دیانای و دستگاه عصبی آسیب بزند. [۱۰۱]–[۱۰۳]
— ترکیبات نهایی گلیکاسیون پیشرفته
منابع اصلی غذایی: پختوپز یا فراوری غذا در دمای ۳۱۰ درجهٔ فارنهایت (۱۵۵ درجهٔ سلسیوس) یا بالاتر؛ گوشت سرخشده (بهویژه گوشت فراوریشدهٔ سرخشده)، مرغ سرخشده، پنیر فراوریشده، و سایر خوردنیهای سرخشده، مثل سیبزمینی سرخشده.
عوارض مرتبط: اختلال در عملکرد دستگاه ایمنی، افزایش سرعت پیری، دیابت، بیماریهای قلبی-عروقی، سکتهٔ مغزی، بیماری کلیوی، بیماریهای چشمی، بیماریهای عصبی، و آلزایمر. [۱۰۴]–[۱۰۶]
— آرسنیک
منابع اصلی غذایی: برنج (ارگانیک، معمولی، قهوهای، یا سفید)، فراوردههای برنجی (پاستا، آرد، تُردک، شربت، شیر، غلاتصبحانه، سبوس)، ماهی و آبزیان صدفدار، جلبک دریایی (بهویژه هیجیکی)، مرغ، آبمیوه، و آب آشامیدنی.
عوارض مرتبط: اختلال هورمونی، آسیب به دیانای، سرطان، دیابت، بیماریهای قلبی-عروقی، نوروپاتی، آسیب مغزی، کموزنی هنگام تولد، مردهزایی، آسیب به دستگاه تنفسی، و بیماریهای کبدی. [۱۰۷]–[۱۱۰]
— رنگ و طعمدهندهٔ مصنوعی غذا
منابع اصلی غذایی: غذاهای فراوریشده با رنگ یا طعمدهندهٔ مصنوعیِ افزوده، ازجمله نوشیدنیها، تنقلات، دسر، خوراکیهای تنوری، تُردک، بیسکویت، آبنبات، چیپس، ادویهٔ مخلوط، سوپ، سس، ماهی سالمون، گوشت گاو، و پرتقال (که گاهی به آن رنگ مصنوعی میزنند).
عوارض مرتبط: متفاوت؛ در برخی موارد، آلرژی یا حساسیت غذایی، اختلال در یادگیری، و تغییرات رفتاری. [۱۱۱]–[۱۱۴]
— شیرینکنندههای مصنوعی
منابع اصلی غذایی: خوردنیهای «دیابتی»، خوردنیهای بدون قند (مثل آدامس، خوراکیهای تنوری، دسرهای منجمد، مربا، ژله، و شیرینیجات)، نوشیدنیهای بدون قند، و جایگزینهای قند.
عوارض مرتبط: بسیار متفاوت، بسته به نوع شیرینکننده. آلرژی یا حساسیت غذایی؛ برخیشان با سوءآثار عصبی؛ احتمال ایجاد اختلال در کنترل اشتها. [۱۱۵]–[۱۱۷]
— بیسفنول آ (BPA)
منابع اصلی غذایی: ظرف غذای پلاستیکی، کیسههای پلاستیکی، رزینهای اپوکسیِ بهکاررفته در پوشش داخلیِ قوطیهای غذا و نوشیدنی.
عوارض مرتبط: اختلال در عملکرد دستگاه غدد درونریز (با سوءآثار احتمالی بر دستگاه تولیدمثل، تکوین و حفظ سلامت مغز و دستگاه عصبی، رشد، و سوختوساز)، مشکلات قلبی، و ارتباط احتمالی با برخی سرطانها؛ نوزادان و کودکان بیش از بقیه در معرض خطرند. [۱۱۸]، [۱۱۹]
— د.د.ت
منابع اصلی غذایی: ماهی، آبزیان صدفدار، گوشت، و فراوردههای لبنی، با مقادیر کمتر در میوه و ترهبار.
عوارض مرتبط: آسیب به دستگاه عصبی، اختلال در عملکرد دستگاه درونریز، آسیب به دیانای، سرطان، کموزنی هنگام تولد، تولد زودرس، و دیابت. [۱۲۰]
— سرب
منابع اصلی غذایی: غذاها یا نوشیدنیهایی که در ظروف سفالیِ لعابدار (بهویژه ظروف تولیدیِ مکزیک یا آسیا) پخته، مصرف، یا نگهداری میشود، آبنباتهای وارداتی و روکششان، و ادویهها (بهویژه وارداتیهای مکزیکی، مثل پودر چیلی).
عوارض مرتبط: آسیب مغزی در کودکان، آسیب به دستگاه عصبی، پرفشاریِ خون، و آسیب کبدی. [۱۲۱]، [۱۲۲]
— آفتکشها (شامل علفکش، حشرهکش، قارچکش، و جوندهکش)
منابع اصلی غذایی: میوه و ترهبارِ حاصل از کشاورزی متعارف (بهویژه سبزیجات برگدار و خوردنیهایی که با پوست مصرف میشود، مثل سیب، انواع بِری، هلو، و گلابی). مقادیر کمتر در غلات، حبوبات، مغزیجات، دانهها، و محصولات حیوانی.
عوارض مرتبط: متفاوت؛ در برخی موارد، سرطان، آسیب به دستگاه عصبی، و نقصهای مادرزادی. [۱۲۳]، [۱۲۴]
— فتالاتها
منابع اصلی غذایی: غذاهایی که با پلاستیک و مواد وینیلی در تماس است، بهویژه خوردنیهای پرچرب، مثل لبنیات پرچرب، گوشت، ماهی، و روغن.
عوارض مرتبط: مشکوک به ایجاد اختلال در عملکرد دستگاه درونریز؛ احتمال افزایش خطر سرطان؛ و ناهنجاریهای رشدی و تولیدمثلی در مقادیر دریافتیِ بالا. [۱۲۵]، [۱۲۶]
— هیدروکربنهای آروماتیکِ چندحلقهای
منابع اصلی غذایی: غذاهای بسیار حرارتدیده (بهویژه سیاهشده) حین پختوپز، گوشتهای کبابی و گریلی، ماهی دودی، فراوردههای غلهای فراوریشده، و چربیها و روغنهای حرارتدیده.
عوارض مرتبط: آسیب به دیانای؛ اختلال در عملکرد دستگاه درونریز؛ سرطانهای ریه، پوست، و دستگاه ادراری-تناسلی. [۱۲۷]، [۱۲۸]
— سولفیتها
منابع اصلی غذایی: میوههای خشک و لعابخورده، آبمیوه، شراب، سیباب، آبجو، غذاهای فراوریشده (پنیرهای ورقهای، خوراکیهای تنوری، چاشنی، غلاتصبحانه، تُردک، گوشتهای سردِ آمادهٔ مصرف، سس سالاد، سس عصارهٔ گوشت، آبزیان صدفدار، تنقلات، نشاستهها، سسهای شیرین، و نارگیل رندهشده)، و انواع خشکشدهٔ سیبزمینی، سبزیجات، و سبزیهای معطر.
عوارض مرتبط: بیشحساسی، بهویژه در مبتلایان به آسم. [۱۲۹]، [۱۳۰]
آلایندههایی که در تغذیهٔ وگان حذف میشود یا به حداقل میرسد
— آنتیبیوتیکها و عوامل ضدمیکروبی
منابع اصلی غذایی: گوشت قرمز، گوشت سفید، ماهی، آبزیان صدفدار، و لبنیات.
عوارض مرتبط: ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی در اندامگان بیماریزا (و درنتیجه کاهش اثربخشی آنتیبیوتیکها در انسان). در برخی موارد، آلرژی، تغییر در فلور روده، اختلال در عملکرد دستگاه درونریز، و آثار سمّی بر دیانای. [۱۳۱]
— کادمیم
منابع اصلی غذایی: آبزیان صدفدار، جگر، و قلوه.
عوارض مرتبط: آسیب به کلیه، آسیب به ریه، و تحریک معده. [۱۳۲]
— دیوکسینها
منابع اصلی غذایی: ماهی، آبزیان صدفدار، گوشت، و لبنیات.
عوارض مرتبط: سرطان، اختلال در عملکرد دستگاه درونریز، مشکلات پوستی، سرکوب دستگاه ایمنی، و ناهنجاریهای تولیدمثلی. [۱۳۳]، [۱۳۴]
— آمینهای ناجورحلقهای
منابع اصلی غذایی: گوشت ماهیچه (گاو، خوک، ماکیان، و ماهی)، بهویژه گریلشده یا سرخشده؛ دیگر محصولات حیوانی و گوشت اندامهای داخلی حیوانات (به مقدار بسیار کمتر).
عوارض مرتبط: آسیب به دیانای؛ سرطان رودهٔ بزرگ، معده، لوزالمعده، و پستان. [۱]، [۱۳۵]
— هورمونها
منابع اصلی غذایی: گوشت گاو و لبنیات.
عوارض مرتبط: اختلال در عملکرد دستگاه درونریز؛ احتمال افزایش خطر ابتلا به سرطان پستان، پروستات، و پسروده توسط برخی از این هورمونها.[۱۳۶]–[۱۳۸]
— جیوه
منابع اصلی غذایی: ماهی (بیش از همه در ماهیهای شکارچی بزرگ).
عوارض مرتبط: آسیب به دستگاه عصبی. [۱۳۹]–[۱۴۱]
— بیفنیلهای چندکلردار (PCBs)
منابع اصلی غذایی: ماهی (بیش از همه در بزرگترین و مسنترین ماهیان و ماهیانِ تهخوار) و غذاهای حاوی چربی حیوانی (شیر و سایر لبنیات، گوشت، تخممرغ، و گوشت ماکیان).
عوارض مرتبط: آسیب به دستگاه عصبی، سرطان، اختلال در عملکرد دستگاه درونریز، سرکوب دستگاه ایمنی، کاهش شنوایی، و آسیب به کبد، پوست، و بینایی. [۱۴۲]، [۱۴۳]
— نیتریت سدیم و نیترات سدیم
منابع اصلی غذایی: انواع عملآوردهٔ گوشت قرمز، گوشت سفید، و ماهی.
عوارض مرتبط: ارتباطِ احتمالی با سرطان (بهویژه سرطان معده، مری، و پسروده)؛ ارتباطِ احتمالی با بیماری آلزایمر، دیابت نوع ۲، و بیماری پارکینسون؛ احتمال ایجاد ناهنجاریهای جنینی. [۱۴۴]، [۱۴۵]
اسید ان-گلیکولیلنورآمینیک (Neu5Gc)
شواهد محکمی نشان میدهد که گوشت، بهویژه گوشت قرمز، خطر ابتلا به سرطان را افزایش میدهد. [۱] دانشمندان بهتازگی عامل دیگری کشف کردهاند که ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشد: Neu5Gc. این ترکیب نوعی اسید سیالیک است که در گوشت و شیر همهٔ پستانداران بهجز انسان یافت میشود. آنزیم تولیدکنندهٔ آن در بدن انسان وجود ندارد. بنا بر مشاهدات دانشمندان، Neu5Gc در تومورهای انسان، بهویژه تومورهای پسروده، پستان، و شبکیه، و نیز در سیهیاختهها (رنگدانههای تیرهٔ عمدتاً پوستی) تجمع مییابد.
اگرچه دانشمندان دربارهٔ چندوچون ارتباط Neu5Gc با سرطان نظری قطعی ندارند، به نظر میرسد پادتنهای ضد Neu5Gc موجب التهاب مزمنِ خفیف میشود. این التهاب سپس به افزایش ترشح عوامل رشد میانجامد که موجب جذب مواد مغذی در آن ناحیه و اساساً تغذیهکردن سلولهای سرطانی میگردد. [۱۴۶]، [۱۴۷]
محافظت در برابر آلایندههای محیطی: برتری وگانها
محل اصلی تجمع آلایندههای محیطی عبارت است از محصولات حیوانی (ازجمله ماهی و آبزیان صدفدار)، غذاهای فراوریشده، میوه و ترهبارِ حاصل از کشاورزی متعارف، و دیگر خوردنیهای گیاهیِ آفتکشخورده. اگرچه پژوهشها در این زمینه محدود است، شواهد تا امروز حاکی از آن است که افراد وجترین و وگان، در مقایسه با غیرگیاهخواران، کمتر در معرض آلایندههای شیمیایی قرار میگیرند. [۱۴۸] بنا بر گزارشها، شیر زنانِ گیاهخوار کمتر از شیر زنانِ غیرگیاهخوار به مواد شیمیایی محیطی آلوده است. [۱۴۹]–[۱۵۱] پژوهشی غلظت هفت آلاینده را در شیر ۱۲ زنِ وگان و زنانِ جمعیت عمومی آمریکا مقایسه کرد: بالاترین مقدارِ آلایندهها، بهجز PCB، در گروه وگان همچنان کمتر از کمترین میزان این آلایندهها در جمعیت عمومی بود. (شیر زنان این دو گروه از نظر آلودگی PCB تفاوت معناداری با هم نداشت.) میانگین سه آلاینده در گروه وگان چیزی حدود ۱ تا ۲ درصدِ میانگین همان آلایندهها در جمعیت عمومی بود. [۱۵۰]
پژوهشی در هند میزان آفتکشهای آلیِ کلردار (با نامِ دیگرِ آلایندههای آلیِ پایدار یا POPs) را در خون مادرانِ گیاهخوار کمتر از میزان آن در خون مادران غیرگیاهخوار یافت. [۱۵۲] پژوهش دیگری در هند دو مادهٔ شیمیاییِ مختلکنندهٔ عملکرد هورمونی (بیفنیلهای چندکلردار و استرهای فتالات) را، که با ناباروری مردان و افت کیفیت منی مرتبط است، در رژیمهای غذایی گوناگون بررسی کرد. غلظت این مواد در ماهیخوارانِ شهرنشین از همه بیشتر و در گیاهخوارانِ روستانشین از همه کمتر بود. [۱۵۳]
در هنگکنگ، غلظت جیوه در موی وگانها را کمتر از یکدهمِ غلظت آن در موی غیرگیاهخواران یافتند. [۱۵۴] پژوهشی در سوئد دریافت که تغییر رژیم غذایی از مختلط به لاکتوگیاهخواری، تنها در دوازده ماه، به کاهش میزان جیوه، سرب، و کادمیم در مو میانجامد. [۱۵۵] پژوهش تازهتری در کره شاهد کاهش معنادار سه آنتیبیوتیک، چهار متابولیت فتالات، و یک نشانگر فشار اکسایشی (مالوندیآلدهید) در ادرار ۲۵ فرد بزرگسالی بود که، طی پنج روز اقامت در یک معبد بودایی، رژیمی کاملاً گیاهخوارانه اتخاذ کردند. [۱۵۶]
پژوهشی در فرانسه، طی ارزیابیِ مواجههٔ افراد با ۴۲۱ آفتکش، مزیتی در گروههای وگان، گیاهخوار، گیاه-ماهیخوار، و تقریباً گیاهخوار (که همگی در دستهبندی «گروههای گیاهخوار» قرار گرفته بودند) نسبت به جمعیت عمومی مشاهده نکرد. [۱۵۷] در واقع، میزان مواجههٔ شرکتکنندگان این گروهها با چهلویک تا چهلوچهار آفتکش بیش از حد بود (در گیاه-ماهیخواران، سی آفتکش)؛ حال آنکه، جمعیت عمومی تنها با بیستونه آفتکش مواجههٔ بیش از حد داشت. این تفاوت ناشی از مصرف بیشتر ترهبار و میوه در افرادی بود که رژیم گیاهیتری داشتند. از سوی دیگر، میزان مواجهه با آفتکشهای آلیِ کلردارِ بسیار سمّی در گروههای گیاهخوار تنها حدود نصفِ میزان آن در جمعیت عمومی بود (این نوع آفتکشها در محصولات حیوانی، مانند گوشت، تخممرغ، و لبنیات، تجمع مییابد). نویسندگان نتیجه گرفتند که، در این گروهِ نسبتاً کوچک از گیاهخواران، دریافتِ آفتکشها از گیاهان تا حد زیادی با دریافت کمترِ آفتکشهای آلیِ کلردار از محصولات حیوانی جبران میشود. آنان افزودند که حتی اگر احتمال مواجههٔ گیاهخواران با برخی آفتکشها بیشتر باشد، رژیم غذاییشان درمجموع برای سلامت سودمندتر است.
در عمل: اگرچه مواجهه با طیف گستردهای از آلایندههای شیمیایی در تغذیهٔ وگان کمتر از همهچیزخواری است، برای کاهش خطر میتوان تدابیر دیگری نیز اندیشید:
- محصولات ارگانیک بخرید. با مصرف خوردنیهای ارگانیک، دریافت بقایای آفتکشها به حداقل میرسد. اگر در مضیقهٔ مالی هستید، خوردنیهای پُرآفتکش را از نوع ارگانیک و خوردنیهای کمآفتکش را از نوع معمولی انتخاب کنید. بهطورکلی، احتمال آلودگی به آفتکش در میوههایی که با پوست خورده میشود (سیب، هلو، گلابی، و انواع بِری) بیشتر از خوردنیهایی است که پوستشان پیش از مصرف جدا میشود (آناناس، موز، کیوی، و انواع ملون). (برای دیدن فهرست میوه و ترهبارِ پُرآفتکشتر، نک: بخش «منابع» انتهای کتاب.)
- از بازارهای محلی خودتان بخرید. میوه و ترهبارِ بازارهای محلیِ کشاورزان، حتی اگر ارگانیک نباشد، معمولاً آفتکش کمتری دارد.
- برای خودتان باغچه درست کنید. کشت میوه و ترهبار روش مقرونبهصرفهای برای مصرف محصولات ارگانیک است. باغچههای گلدانی را میتوان هر جایی درست کرد.
- بشویید یا پوست بگیرید. اگرچه با شستن میوه و ترهبار نمیتوان آفتکشها را کاملاً از بین برد (زیرا به پوست نفوذ میکنند)، با این کار، و همچنین با پوستگرفتن، میتوان از میزان آفتکشها کاست.
- غذاهای پُرفراوریشدهٔ کمتری مصرف کنید. غذاهای فراوریشده اغلب حاوی افزودنیهای غذایی، مواد نگهدارنده، و فراوردههای اکسایش است. مصرف غذاهای روغنجوششده و غذاهایی را که مدت زیادی در معرض حرارت بالا قرار میگیرند به حداقل برسانید.
- در مصرف غلات، تنوع به خرج دهید. برنج بیش از غلاتِ دیگر آرسنیک دارد؛ گنجاندن انواع غلات کامل در برنامهٔ غذایی کمک میکند تا مواجهه با این ماده به حداقل برسد.
- مصرف هیجیکی را به حداقل برسانید. اگرچه همهٔ جلبکهای دریایی ممکن است به فلزات سنگین و دیگر آلایندههای اقیانوسی آلوده باشد، آرسنیکِ هیجیکی مشخصاً بالاست. مصرف گهگاه و متعادلِ آن (مثلاً مقدار کمی از آن در یک وعدهٔ رستورانی) برای بیشتر افراد بیخطر است.
- تماس با مواد بستهبندیِ بالقوه خطرناک را به حداقل برسانید. برای نگهداری و گرمکردنِ مجدد غذا، بهجای ظرف پلاستیکی، از ظرف شیشهای استفاده کنید. اگر از پلاستیک استفاده میکنید، محصولات فاقد BPA بخرید. غذای داغ را در ظرف پلاستیکی نگذارید و غذا را در این ظرفها گرم نکنید. از مصرف کنسروهای وارداتی (بهدلیل احتمال وجود سرب در درزهای قوطی) یا غذاهای نگهداریشده در ظروف لعابدار سربی و ظروف شیشهایِ سربدار پرهیز کنید.
- خوردنیهای خام بیشتری بخورید. با خوردن غذاهای خام، کمتر در معرض فراوردههای جانبیِ مضرِ پختوپز قرار میگیرید.
- از روشهای پختوپزی استفاده کنید که تشکیل ترکیبات سمّی را کاهش میدهد. بخارپزکردن، خورشپزکردن، و تفتآبپزکردن، در مقایسه با سرخکردن یا گریل و کباب کردن، فراوردههای جانبیِ مضر کمتری تولید میکند. اگر از حرارت بالا استفاده میکنید، نگذارید غذا سیاه شود یا بسوزد.
قدرت بشقاب
فارغ از سن، ساختار ژنتیکی، میزان فعالیت بدنی، یا وضعیت سلامت، همهٔ ما از تغذیه دو هدف اصلی داریم: تأمین نیازهای تغذیهای و پیشگیری (یا پسراندن) بیماریهای مزمنِ ناشی از تغذیه. چه نوع تغذیهٔ وگانی بهتر از عهدهٔ این دو کار برمیآید—کمچرب، ماکروبیوتیک، مدیترانهای، پُرمغذی، خامگیاهخواری، نشاستهمحور، مبتنی بر خوردنیهای کامل، یا میوهخواری؟ اگرچه صاحبنظران پاسخهای متفاوتی میدهند، بدن هرکس ویژگیهای منحصربهفردی دارد و آنچه برای یک نفر بهتر است لزوماً برای همه بهترین انتخاب نیست. گذشته از این، نیازهای هرکس در طول زندگی تغییر میکند و، بنابراین، تغذیهٔ او نیز میباید متناسب با این تغییرات تنظیم شود.
تغذیهٔ درست تغذیهای است که، نهفقط برای اندازهٔ کمر، بلکه برای مغز، استخوان، قلب، و روده نیز مفید باشد و همهٔ نیازهای تغذیهای را تأمین کند. فارغ از نوع تغذیهٔ وگان انتخابیتان، از رهنمودهای «بشقاب وگان» در فصل ۱۴ پیروی کنید. ویتامین ب۱۲ را جدی بگیرید و، اگر چندان که باید در معرض نور خورشید قرار نمیگیرید، دریافت ویتامین د را نیز از یاد نبرید. هدفمان طراحی رژیمی است که از ضروریات تغذیهای فراتر رفته، ما را به منتهاالیهِ سلامت برساند.
در ادامه، رژیمهای رایج وگان را همراه با نقاط ضعف و قوتشان برمیرسیم و میبینیم که چگونه میتوان از هریک بهترین نتیجه را گرفت.
رژیم: معمولی (رژیم وگانِ متعادل و متنوع؛ حدود ۳۰ درصد کالری از چربی)
نقاط قوت: تأمین نیازهای تغذیهای با رژیم معمولیِ وگان دشوار نیست و نقش محافظتیِ این تغذیه در برابر بیماریهای مزمن بر کسی پوشیده نیست. این برنامهٔ غذاییِ منعطف با اقتضائات اجتماعی سازگار است، با خوردنیهایی نسبتاً در دسترس.
نقاط ضعف: در صورت انتخابهای غذاییِ ضعیف، ممکن است خوردنیهای سرشار از پروتئین، آهن، و روی (مثل حبوبات) یا کلسیم (مثل شیرهای گیاهی غنیشده) در تغذیه کافی نباشد. اگر به کربوهیدراتهای تصفیهشده میدان دهید، فواید این تغذیه محو میشود.
راهکار: از طیف گستردهای از خوردنیهای گیاهی تغذیه کنید، هم خام هم پخته، با گوشهٔ چشمی به خوردنیهای غنیشده. از مقادیر توصیهشدهٔ گروههای غذایی غافل نمانید.
نوع: فستفودی (مصرف فراوان غذاهای بستهبندیشده و رستورانی)
نقاط قوت: پیروی از این تغذیه برای افراد پرمشغله آسانتر است. این تغذیه حول غذاهای آمادهای میچرخد که اغلب با آهن، ویتامینهای گروه ب (ازجمله ب۱۲)، و ویتامین د غنی شدهاست. ازاینرو، دریافت این مواد مغذی افزایش مییابد.
نقاط ضعف: غذاهای آماده چربی، قند، و سدیم افزودهٔ زیادی دارد، اما در گیامایههای محافظتکننده، آنتیاکسیدان، و فیبر کم میآورد. این غذاها ممکن است گران هم باشد.
راهکار: یاد بگیرید برچسب مواد غذایی را بخوانید. غذاهایی را انتخاب کنید که فهرست مواد تشکیلدهندهشان کوتاه و چربی، قند، و نمک افزودهشان تا جای ممکن کم باشد. سراغ غذاهای آمادهٔ مغذی بروید، مثل سالاد و آبسبزیجات تازه، سبزیجات خام خردشدهٔ آمادهبهمصرف، حُمُص با نان پیتای گندمکامل، سوپ حبوبات، غلاتصبحانهٔ کامل، شیر و ماست گیاهی غنیشده، و میوه.
نوع: میوهخواری (دستکم ۷۵ درصد میوه، ازجمله میوههای غیرشیرین مثل گوجهفرنگی یا آووکادو)
نقاط قوت: تغذیهٔ میوهخواری کالری و چربی کمی دارد و سرشار از گیامایه و آنتیاکسیدان است. این تغذیه از مواد حساسیتزای رایج برکنار است.
نقاط ضعف: تغذیهٔ مبتنی بر میوه ممکن است از عهدهٔ تأمین مقادیر لازم پروتئین، اسیدهای چرب ضروری، یا ویتامینها، و مواد معدنیِ مهم برنیاید. این تغذیه برای کودکان مناسب نیست. فرسایش دندان در این رژیم پدیدهٔ شایعی است.
راهکار: سبزیجات برگدارِ ارگانیک، مغزیجات، دانهها، و حبوباتِ جوانهزده یا پخته را در رژیمتان بگنجانید. خوردنیهای غنیشده جزو اقلام مصرفی در میوهخواری نیست؛ بنابراین، مصرف مکمل ویتامین ب۱۲ ضروری است. اگر چندان که باید به نور خورشید دسترسی ندارید، باید مکمل ویتامین د نیز مصرف کنید. از وجود منبعی برای تأمین ید نیز مطمئن شوید.
نوع: کمچرب (کمتر از ۱۵ درصد چربی)
نقاط قوت: تغذیهٔ وگانِ کمچرب دریافت چربیهای مضر را به حداقل میرساند و در کاهش وزن و درمان بیماریهای قلبی-عروقی و دیابت نوع ۲ مؤثر است. این رژیم معمولاً سرشار از خوردنیهای پُرمغذی مثل سبزیجات، میوه، و حبوبات است.
نقاط ضعف: ممکن است اسیدهای چرب ضروری و ویتامین اِ بهاندازهٔ کافی تأمین نشود و جذب ویتامینها و گیامایههای محلولدرچربی نیز به حد مطلوب نرسد. در صورت تکیه بر کربوهیدراتهای تصفیهشده، ممکن است تریگلیسیرید خون افزایش یابد. افزون بر این، رژیم کمچرب ممکن است از تأمین کالری کافی برای کودکان یا افراد کموزن یا پرتحرک بازبماند.
راهکار: مقادیر توصیهشدهٔ همهٔ گروههای غذایی را در تغذیهتان بگنجانید، ازجمله مغزیجات و دانههای تأمینکنندهٔ امگا۳.
نوع: ماکروبیوتیک
نقاط قوت: تغذیهٔ ماکروبیوتیک حول خوردنیهای کامل میچرخد و از غذاهای فراوریشده، ازجمله فراوردههای تهیهشده از آرد تصفیهشده، دوری میجوید.
نقاط ضعف: این رژیم ممکن است از تأمین مقادیر کافی آهن، روی، لیزین، اسیدهای چرب ضروری، یا ویتامینهای ب۱۲ و د بازبماند. همچنین، بهدلیل محوریت غلات، ممکن است چگالی مواد مغذی کمی داشته باشد.
راهکار: سبزیجات، میوه، حبوبات، مغزیجات، و دانههای زیادی را در تغذیه بگنجانید. چون در این تغذیه معمولاً از خوردنیهای غنیشده پرهیز میشود، باید ید و ویتامینهای ب۱۲ و د را از منابع مطمئن تأمین کنید.
نوع: مدیترانهای
نقاط قوت: نسخهٔ وگانِ رژیم مدیترانهایْ حبوبات، سبزیجات، میوه، غلات کامل، مغزیجات، و دانههای فراوانی در اختیار میگذارد و غذاهای فراوریشده را محدود میکند. این رژیم سیرکننده و خوشطعم است و با احتمالِ پایینِ ابتلا به بیماریهای مزمن مرتبط دانسته میشود.
نقاط ضعف: چربی این رژیمها ممکن است برای افرادی که اضافهوزن یا کلسترول بالایی دارند بیش از حد باشد. در صورت مصرف زیاد شراب، ممکن است خطر ابتلا به سرطان افزایش یابد.
راهکار: چربی را بیشتر از مغزیجات، دانهها، آووکادو، و زیتون و کمتر از روغنها دریافت کنید. بهجای فراوردههای آرد سفید، از محصولات غلات کامل استفاده کنید.
نوع: پُرمغذی
نقاط قوت: تغذیهٔ پُرمغذی حول سبزیجات و دیگر خوردنیهای کامل میچرخد و ویتامین و مواد معدنی فراوانی در اختیار میگذارد، در کنار اینکه استفاده از غذاهای فراوریشده و روغنها را تا جای ممکن محدود میکند. در صورتی که درست طراحی شود، در پیشگیری و درمان بیماریهای مزمن بسیار مؤثر است.
نقاط ضعف: این رژیم لزوماً عوامل مضری مثل فراوردههای اکسایش ناشی از پختوپز، آلایندههای محیطی، و رادیکالهای آزاد را در نظر نمیگیرد.
راهکار: مقادیر توصیهشدهٔ همهٔ گروههای غذایی را در تغذیهتان بگنجانید. در صورت نیاز، مکمل مصرف کنید. حبوبات و سبزیجات برگدار فراوانی بخورید.
نوع: خامگیاهخواری
نقاط قوت: تغذیهٔ خامگیاهی مصرف غذاهای فراوریشده را به حداقل میرساند و مواد حساسیتزای رایج را از دور خارج میکند. ترکیبات غذاییِ مضرش کم است و ترکیبات مفیدش فراوان. همچنین، از مشکلات ناشی از پختوپز برکنار است، مثل ازدسترفتن مواد مغذی و گیامایهها و تشکیل مواد سرطانزا. این رژیم در پیشگیری و درمان بیماریهای مزمن بسیار مؤثر است.
نقاط ضعف: اگر درست برنامهریزی نشود، ممکن است از تأمین مقادیر توصیهشدهٔ پروتئین، آهن، روی، کلسیم، ید، و ویتامینهای ب۱۲ و د بازبماند. آمادهکردن غذا ممکن است زحمت زیادی بطلبد. در صورت تکیه بر محصولات مخصوص خامخواری، میتواند پرهزینه باشد. خامگیاهخواری برای نوزادان و کودکان توصیه نمیشود.
راهکار: از تأمین همهٔ نیازهای تغذیهای و کالریِ موردنیازتان اطینان حاصل کنید. برای افزایش دریافت پروتئین، آهن، و روی، حبوبات جوانهزده یا پخته بخورید. (خامگیاهخواری میتواند تا ۲۵ درصد غذای پخته داشته باشد.) برای افزایش غلظت و زیستفراهمی مواد مغذی، از خیساندن، جوانهدارکردن، آبگیری، میکسکردن، خشککردن، و تخمیر خوردنیها کمک بگیرید. برای مطالعهٔ راهنمای عملی این تغذیه و دستورغذاهای خوشمزه همراه با تحلیل تغذیهایشان، نک: کتاب خامگیاهخوارشدن، نوشتهٔ برندا دیویس و وسانتو ملینا (Book Publishing Company، ۲۰۱۰) و رژیم انقلاب خامخواری، نوشتهٔ شری سوریا، برندا دیویس، و وسانتو ملینا (Book Publishing Company، ۲۰۰۸).
نوع: نشاستهمحور
نقاط قوت: تغذیهٔ نشاستهمحور سیرکننده و کاربردی است؛ معمولاً بهصرفه و کمچرب است و غذاهای فراوریشدهاش زیاد نیست.
نقاط ضعف: چون بیشترِ غلات و ترهبارِ نشاستهای مواد معدنی، ویتامین، و پروتئین کمتری از ترهبارِ غیرنشاستهای یا حبوبات دارد، ممکن است چگالی مواد مغذی در این رژیمها پایین باشد. همچنین، ممکن است اسیدهای چرب ضروری و لیزین کمی داشته باشد و مواد مغذی کافی در اختیار کسانی که کالری بسیار کمی دریافت میکنند نگذارد.
راهکار: هر روز، مجموعاً نُه واحد میوه و ترهبار و دستکم ۳۰ گرم مغزیجات و دانه بخورید. حبوبات را برای تأمین پروتئین در تغذیه بگنجانید و از خوردنیهای نشاستهایِ پُرمغذی، مثل کینوا و یَم، غافل نمانید. ید و ویتامینهای ب۱۲ و د را از منابع مطمئن تأمین کنید.
نوع: مبتنی بر خوردنیهای کامل
نقاط قوت: تغذیهٔ مبتنی بر خوردنیهای کامل، اگر درست برنامهریزی شود، سرشار از آنتیاکسیدان، گیامایه، فیبر، ویتامین، و مادهٔ معدنی است. این رژیم همچنین مقرونبهصرفه است و سدیم، چربی افزوده، و قند کمی دارد. در پیشگیری و درمان بیماریهای مزمن نیز مؤثر است.
نقاط ضعف: تغذیهٔ متکی به خوردنیهای کامل ممکن است ید و ویتامینهای ب۱۲ و د کافی نداشته باشد. آمادهکردن غذا نیز ممکن است زحمت زیادی بطلبد.
راهکار: برای افزایش دریافت مواد مغذی و آسانترشدن آمادهسازی غذا، برخی خوردنیهای کمفراوریشده (توفو، شیرهای گیاهی غنیشده، و ماست گیاهی) را در تغذیهتان بگنجانید. ید و ویتامینهای ب۱۲ و د را از منابع مطمئن تأمین کنید.
در عمل: برای افزایش توان محافظتیِ هر نوع تغذیهٔ وگانی، خوردنیهای کاملِ گیاهیِ بیشتر و فراوردههای پُرفراوریشدهٔ کمتری بخورید. جدول ۸.۱ راهنمای انتخاب بهترین خوردنیها در هر گروه غذایی است. برای دیدن مقادیر مصرف و اندازهٔ هر واحد، نک: فصل ۱۴، «بشقاب وگان».
جدول ۸.۱ غذاهای سبز و سالم
| گروه غذایی | بهترین گزینهها | ملاحظات |
| ترهبار | هر ترهبار و آبسبزیجات تازهای، بهویژه سبزیجات برگدارِ تیره | در صورت امکان، ارگانیک باشد. برای تأمین کلسیم، سبزیجات کماگزالات بخورید: کلم بوکچوی، کلمکیل، کاهوی چینی، و آبتره، همچنین سبزی کولارد، برگ قاصدک، برگ خردل، و برگ شلغم. دستکم نیمی از ترهبارها را خام بخورید. بیشتر، از روشهای پختوپزِ رطوبتدار استفاده کنید و غذا را بیش از حد حرارت ندهید. در سس سالادتان، یک منبع چربی هم بگنجانید. ترهبار نشاستهایِ نارنجی یا زرد (یَم و کدو) را از قلم نیندازید. برای افزایش دریافت آنتیاکسیدانها و گیامایههای پُرجذب، آبسبزیجات تازه را هم به تغذیهتان بیفزایید. |
| میوه | همهٔ میوهها، چه تازه، چه منجمد، چه خشک | بیشتر، میوههای تازه و ارگانیک بخورید؛ ویتامین ث با حرارت کاهش مییابد. برای شیرینکردن خوردنیهایتان، از میوهٔ تازه یا خشک استفاده کنید. اسموتیِ میوه یک راه ساده و خوشمزه برای افزایش مصرف میوه است و، اگر منابع پروتئین و چربی (مثل مغزیجات، دانهها، پروتئین گیاهی، و سبزیجاتِ برگدار) هم به آن افزوده شود، میتواند یک وعدهٔ غذایی سریع در اختیارتان بگذارد. |
| حبوبات | نخودولوبیا، عدس، نخودفرنگی، و جوانهشان، همچنین فراوردههای سویا و بادامزمینی | هر روز، نخود یا لوبیا یا عدس بخورید. حبوبات خشک را پیش از پخت بخیسانید یا بگذارید جوانه بزند. جوانهٔ ماش، عدس، و نخودفرنگی نیز مصرف کنید. فراوردههای سویا مثل شیر سویای غنیشده، توفو، تمپه، و دیگر خوردنیهای سنتیِ سویا را در تغذیهتان بگنجانید—در صورت امکان، از نوع ارگانیک. جایگزینهای گوشت را بهاندازه مصرف کنید؛ این محصولات اغلب فراوری زیادی را پشتسر گذاشته است و سدیم بالایی دارد. |
| غلات کامل | غلات کامل و شبهغلات (تاجخروس، گندم سیاه، کینوا، و برنج وحشی)، بهصورت جوانهزده، درسته، خردشده، یا پرکشده | جوانهزدن منجر به افزایش چشمگیر گیامایهها و لیزین و کاهش ترکیباتِ ضدجذب میشود. شبهغلات تراکم مواد مغذی بالاتری از غلات دارد و همچنین بدون گلوتن است. در صورت امکان، غلات را درسته مصرف کنید. در مصرف فراوردههای آردی زیادهروی نکنید، حتی اگر از غلات کامل تهیه شده باشد. مصرف محصولات فراوریشده، مثل برشتوکِ غلهکامل و غلات کاملِ حجیمشده، را نیز محدود کنید. مصرف غلات تصفیهشده را به حداقل برسانید. |
| مغزیجات | مغزیجات، کرهها و پنیرهای تهیهشده از مغزیجات | مغزیجات را بخیسانید، زیرا باعث بهبود گوارشپذیری، افزایش گیامایهها، و کاهش ترکیبات ضدجذب میشود. گردو اسیدهای چرب امگا۳ در اختیارتان میگذارد. کرههای طبیعیِ مغزیجات را از قلم نیندازید. مصرف مغزیجات برشته را محدود کنید، بهویژه آنهایی که با روغن و نمک برشته شدهاند یا روکش شکری دارند. |
| دانهها | دانهها و کرههای تهیهشده از دانهها | برای افزایش ارزش تغذیهای، دانهها را جوانهدار کنید. آنها را بخیسانید، زیرا منجر به بهبود گوارشپذیری، افزایش گیامایهها، و کاهش ترکیبات ضدجذب میشود. کرهٔ طبیعیِ دانهها و دانههای سرشار از امگا۳ (دانهٔ چیا، شاهدانه، و تخم کتان آسیاشده) را از قلم نیندازید. |
| سبزیجات دریایی | همهٔ انواع بهجز هیجیکی، بهشرط آنکه از آبهای پاک تهیه شده باشد | سبزیجات دریایی تأمینکنندهٔ چربیهای ضروری و ید است، اما اگر در آبهای آلوده رشد کرده باشد، ممکن است آلوده باشد. از مصرف هیجیکی بپرهیزید، چون معمولاً به آرسنیک آلوده است؛ اگر گهگاه مصرفش میکنید، هر بار مقدار بسیار کمی از آن بخورید. |
| چربیها و روغنها | روغنهای تهیهشده از پرس مکانیکی، سرشار از چربیهای تکغیراشباع یا امگا۳ | مصرف روغنهای افزوده را محدود کنید. سراغ گزینههای ارگانیک بروید و در یخچال نگه دارید. برای سالاد، از روغنهای سرشار از اسیدهای چرب امگا۳ استفاده کنید. برای پختوپز، مقدار کمی روغن ارگانیکِ زیتون، کانولا، نارگیل، یا روغنهای اولئیکبالا استفاده کنید. مصرف چربیهای فراوریشده، مثل مارگارین، را به حداقل برسانید. |
|
شیرینکنندهها |
قندهای تهیهشده از میوهٔ خشک، ملاس سیاه | از مصرف قندهای تصفیهشده بپرهیزید. قندهای تهیهشده از خوردنیهای کامل، مثل خرما، گزینههای مغذیتری است. ملاس سیاه پُرمغذیترین شیرینکننده است. نوع ارگانیکش را بخرید. |
رژیم پارینهسنگی: رویارویی با واقعیتها
این روزها تبِ رژیم پارینهسنگی بالا گرفتهاست و ورزشکاران، رژیمگیران، و سلامتجویان را از هر طیفی به خود جذب کردهاست. فرض اصلیِ رژیم موسوم به «پالئو» ساده است: تغذیهٔ انسان در دوران پارینهسنگی، پیش از پیدایش کشاورزی، مناسبترین رژیم برای سلامت بودهاست. اما اینکه خوراک انسانهای نسبتاً کوتاهعمرِ آن روزگار برای سلامت انسانهای نسبتاً بلندعمرِ امروز هم بهترین گزینه باشد یا نه محل تردیدِ بسیار است.
رژیمهای پیشاکشاورزی، که عمدتاً از گیاهان خودرو، جانوران وحشی، و ماهیهای غیرپرورشی تشکیل میشد، بسیار با یکدیگر متفاوت بودند، بسته به محل زندگی، فصل، مهارت در شکار و گردآوری خوراک، ابزارهای در دسترس، و عواملی ازایندست. مردم روغن، شکر، یا نمک مصرف نمیکردند؛ نه خوردنیِ بستهبندیشدهای در کار بود و نه مصرف شیر پستانداران دیگر. هواداران پالئوی امروزی میکوشند با خوردن گوشت قرمز، گوشت سفید، ماهی، تخممرغ، سبزیجات، میوه، مغزیجات و دانهها، و پرهیز از غذاهای فراوریشده، غلات، حبوبات و فراوردههای لبنی، از این رژیم تقلید کنند.
پیروان رژیم پالئوی امروزی طبعاً مواد مغذی دریافتیشان را تقریباً برابر با انسانهای پارینهسنگی میدانند، اما واقعیت ممکن است با این تصور فاصلهٔ زیادی داشته باشد. انسانشناسانِ تغذیهای چندین دهه است که مواد مغذیِ دریافتی غارنشینان را برآورد میکنند. در واقع، ممکن است تغذیهٔ وگان از نظر دریافت کلانمغذیها و ریزمغذیها بیش از رژیمهای پالئوی امروزی به تغذیهٔ دوران پارینهسنگی نزدیک باشد. جدول ۸.۲ چکیدهای است از مقایسهٔ برنامههای غذاییِ توصیهشدهٔ پالئو، برنامههای غذاییِ توصیهشدهٔ وگان، و رژیم واقعیِ دوران پارینهسنگیِ انسانهای اولیه. مبنای این دادهها سه روز پیروی از برنامهٔ غذاییِ پیشنهادی از یک وبسایت پرطرفدار پالئو، سه روز برنامهٔ غذاییِ پیشنهادیِ وگان از فصل ۱۴ همین کتاب، و میانگین برآوردشدهٔ دریافت روزانهٔ انسانهای پارینهسنگی است.
جدول ۸.۲ همچنین مقادیر دریافت رژیمی مبنا (DRI؛ زین پس: دریافت مبنا) را برای مردان بزرگسال (م) و زنان بزرگسالِ غیرباردار و غیرشیرده (ز) نشان میدهد. این مقدار، هرجا که بین زن و مرد متفاوت است، جداگانه آمدهاست (همچنین، نک: بخش «پیوست» انتهای کتاب). مواد مغذی و دیگر عوامل غذاییِ رژیم پالئوی امروزی یا وگان که مقدارشان به مقادیر رژیم واقعیِ دوران پارینهسنگی نزدیکتر است با رنگ مشخص شدهاست: سبز تیره برای رژیم پالئوی امروزی و سبز روشن برای رژیم وگان.
جدول ۸.۲ مقایسهٔ رژیم پالئوی امروزی، رژیم واقعی دوران پارینهسنگی، و رژیم وگان
| | DRI | پالئوی امروزی | پالئوی واقعی | وگان |
|
انرژی (کالری در روز) |
۲,۲۰۰–۲,۹۰۰ |
۳,۰۰۰ |
۳,۰۰۰ |
۳,۰۰۰ |
|
کلانمغذیها |
||||
| پروتئین (%) | ۱۰–۳۵ |
۳۲ |
۲۵–۳۰ |
۱۴ |
| کربوهیدرات (%) |
۴۵–۶۵ |
۱۵ |
۳۵–۶۵ |
۵۷ |
|
چربی (%) |
۱۵–۳۰ |
۵۳ |
۲۰–۳۵ |
۲۹ |
|
چربی اشباع (%) |
کمتر از ۱۰ |
۱۹ |
۶–۱۲ |
۶ |
|
کلسترول (مگ) |
۱,۳۰۸ |
+۵۰۰ |
۰ |
|
|
نسبت امگا۶ به امگا۳ |
|
۱۱ به ۱ |
۲ به ۱ |
۴ به ۱ |
|
فیبر (گ/روز) |
۵ (ز)؛ ۳۸ (م) |
۳۱ |
۷۰–۱۵۰ |
۷۰ |
| ویتامینها | ||||
|
ریبوفلاوین (مگ) |
۱٫۳ (ز)؛ ۱٫۷ (م) |
۲٫۶ |
۶٫۵ |
۲٫۸ |
|
تیامین (مگ) |
٫۱ (ز)؛ ۱٫۲ (م) |
۲٫۷ |
۳٫۹ |
۴٫۶ |
|
ویتامین ث (مگ) |
۷۵ (ز)؛ ۹۰ (م) |
۲۲۶ |
۵۰۰ |
۴۱۷ |
|
ویتامین آ (میکگ RAE) |
۷۰۰ (ز)؛ ۹۰۰ (م) |
۲,۴۳۶ |
۳,۷۹۷ |
۱,۵۱۳ |
|
ویتامین اِ (مگ) |
۱۵ |
۲۴ |
۳۲٫۸ |
۳۱٫۳ |
| مواد معدنی |
|
|||
|
آهن (مگ) |
۸ (م)؛ ۱۸ (ز)* |
۲۵ |
۸۷٫۴ |
۳۲٫۳ |
|
روی (مگ) |
۸ (ز)؛ ۱۱ (م) |
۳۳ |
۴۳٫۴ |
۲۱٫۳ |
|
کلسیم (مگ) |
۱,۰۰۰–۱,۲۰۰ |
۶۴۳ |
۱,۰۰۰–۱,۵۰۰ |
۱,۸۴۷ |
|
سدیم (مگ) |
کمتر از ۲,۳۰۰ |
۴,۱۹۳ |
۷۶۸ |
۲,۰۰۵ |
|
پتاسیم (مگ) |
۴,۷۰۰ |
۴,۷۶۲ |
۷,۰۰۰ |
۶,۷۲۴ |
منابع: دادههای پالئوی امروزی: میانگین سه روز (چهارشنبه، پنجشنبه، و جمعه) از برنامههای غذایی پیشنهادی پالئو، با تعدیل بر مبنای ۳,۰۰۰ کیلوکالری. [۱۵۸] دادههای وگان: میانگین سه روز از برنامههای غذایی فصل ۱۴، «بشقاب وگان»، با تعدیل بر مبنای ۳,۰۰۰ کالری. دادههای رژیم واقعی دوران پارینهسنگی. [۱۵۹]، [۱۶۰]
* دریافت مبنای (DRI) آهن برای زنان در سنین باروری ۱۸ مگ و پس از پنجاهسالگی ۸ مگ است.
این مقایسه نشان میدهد که مقدار پروتئین، ویتامین آ، و روی در این برنامهٔ پیشنهادیِ پالئوی امروزی، نسبت به برنامههای وگان، به رژیم واقعیِ پارینهسنگی نزدیکتر است. اما در مقایسه با رژیم واقعی پارینهسنگی، مقدار چربی و چربی اشباع آن حدود دو برابر، کلسترولش نزدیک به سه برابر، و سدیمش پنج برابر است. همچنین، کربوهیدرات و فیبر این برنامه حدود یک-سوم و ویتامین ث و کلسیم آن نصفِ مقادیرشان در رژیمهای واقعی پارینهسنگی است.
در تأمین فیبر، حتی برنامههای وگانِ صد درصد گیاهی نیز در پایینترین حدِ بازهای قرار دارد که برای فیبرِ دریافتی انسانهای پارینهسنگی برآورد شدهاست؛ پیداست که نیاکانمان در دوران پیشاکشاورزی گیاه فراوانی میخوردند (فیبر فقط در گیاه وجود دارد). برنامههای غذایی وگان بیش از برنامههای پالئوی امروزی در تأمین کربوهیدرات، چربی، چربی اشباع، فیبر، ریبوفلاوین، تیامین، ویتامین ث، ویتامین اِ، آهن، کلسیم، سدیم، و پتاسیم به مقادیرِ رژیم واقعی پارینهسنگی نزدیک است.
چرا تغذیهٔ پالئوی امروزی از نظر تغذیهای تا این حد با تغذیهٔ واقعیِ دوران پارینهسنگی فاصله دارد؟ پاسخ را باید در تفاوت گوشت و سبزیجاتِ مصرفیِ امروز با آن دوران جست. بنا بر برآوردها، گوشتِ حیوانات وحشیِ آن دوران چیزی بین ۶ تا ۱۶ درصد کالری از چربی در اختیار میگذاشتهاست، درحالیکه این مقدار در حیوانات اهلیشدهٔ امروزی حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد است، حتی اگر این حیوانات از علف تغذیه کرده باشند. گوشت آن حیوانات همچنین عاری از هورمون، آنتیبیوتیک، و آلایندهٔ محیطی بود. همهٔ اندامهای جانوران خورده میشد و حشرات نیز سهم چشمگیری در تأمین پروتئین داشتند. افزون بر این، تقریباً همهٔ میوهها و سبزیجاتِ موجود در سوپرمارکتها از خویشاوندانِ خودرویشان خوشخوراکتر و گوارشپذیرتر و نگهداری و جابهجاییشان آسانتر است، اما این مزایا به قیمت ازدستدادن ترکیبات غذاییِ ارزشمند و مفید به دست آمدهاست. گیاهِ خودرو یا غیرکشتی حدود چهار برابرِ گیاهی که برای عرضه در بازار کشت میشود فیبر دارد: بهترتیب، ۱۳٫۳ گرم فیبر در هر ۱۰۰ گرم در برابر ۴٫۲ گرم فیبر در هر ۱۰۰ گرم. [۱۶۰]
بیتردید، کنارگذاشتن رژیم معمول غربی و رویآوردن به رژیم پالئویی مزایایی دارد: غذاهای پُرفراوریشده، کربوهیدراتهای تصفیهشده، غذاهای سرخشده، و فستفودها حذف میشود و مصرف میوه و ترهبار تازه و مغزیجات و دانهها ترغیب میشود. از سوی دیگر، پیروان امروزی پالئو معمولاً بیش از انسانهای اولیه گوشت در تغذیهشان میگنجانند، بیتوجه به شواهد چشمگیرِ ارتباط مصرف گوشت با خطر بیماریهای مزمن.
غلات و حبوبات هم در این رژیم کنار گذاشته میشود بااینکه سابقهٔ دراز و درخشانی در تأمین کالری و پروتئین مردم جهان دارند. جمعیتهای همهٔ نواحی آبیرنگ غلات و حبوبات مصرف میکنند، با عمری بس بلند و سالم (نک: فصل ۴). همین نکته مهر تأییدی میزند بر جایگاه این خوردنیها در رژیمهای سالم.
هواداران پالئوی امروزیْ این خوردنیها را جزئی از رژیمهای دوران پارینهسنگی نمیدانند، اما پژوهشهای تازه این فرض را به چالش کشیدهاست. [۱۶۱] همچنین، استدلال میکنند که لکتینِ ذاتیِ این خوردنیهای نشاستهدار برای سلامت انسان مضر است. مصرف بیش از حد لکتین میتواند ناراحتی گوارشی قابلتوجهی ایجاد کند. بااینهمه، چون حبوبات و غلات تقریباً همیشه پخته مصرف میشود و لکتین با حرارتدیدن از بین میرود، خوردن حبوبات و غلات به دریافت بیش از حد لکتین نمیانجامد. جوانهزدن نیز مقدار لکتین گیاهان را کاهش میدهد، هرچند نه بهاندازهٔ حرارتدیدن. بهطورکلی، مصرف جوانهٔ نخودفرنگی، عدس، و ماش بیخطر است. جوانهٔ غلات نیز، که ذاتاً لکتین کمی دارد، همینطور. حبوباتِ درشتتر عمدتاً لکتین بیشتری دارد و باید پخته شود.
مخلص کلام: رژیم پالئوی امروزی، با تأکید بر مصرف گوشت فراوان، تقلیدی است ناموفق از رژیم غذایی انسانهای اولیه. شوربختانه، این الگوی غذایی خیلِ عظیم خطرهای مرتبط با مصرف گوشت برای سلامت و نیز مسائل اخلاقیِ ناشی از افزایش تقاضا برای حیوانات در صنعت غذا را نادیده میگیرد. از ۱۱ میلیارد حیوانی که هرساله در آمریکای شمالی برای تأمین غذا کشته میشوند، ۹۵ درصد در شرایط دامداری صنعتی پرورش مییابند. پیروان پالئوی امروزی مصرف فراوردههای حیواناتِ پرورشیافته در فضای باز را تشویق میکنند، اما برای مصرفکنندهٔ نوعی این فراوردهها در مقایسه با فراوردههای حیواناتی که در محیطهای بسته پرورش مییابند، هم گرانتر است و هم سختیاب. طرفداران پالئو بحران زیستمحیطیِ پیشِ رو را نیز نادیده میگیرند، بحرانی که تغذیه از ردههای پایینتر زنجیرهٔ غذایی را به ضرورتی بومشناختی تبدیل کردهاست. کسانی که میکوشند از رژیم غذایی نیاکانمان تقلید کنند فراموش میکنند که جهان دیگر خانهٔ چند میلیون انسان نیست، بلکه اکنون باید نیازهای چند میلیارد نفر را تأمین کند. کسانی که میخواهند به رژیم واقعی دوران پارینهسنگی نزدیکتر شوند، میتوانند نظری به رژیمهای گیاهپایه بیندازند، که فواید خوردن غذاهای فراورینشده را در اختیار میگذارد، بدون آن آسیبهای جانبیِ گسترده.
تفننهای گهگاهی
وگانشدن به آغاز سفری هیجانانگیز میمانَد در دنیای آشپزی. امروزه، کمتر غذایی هست که نسخهٔ وگان خوبی از آن درنیامده باشد. ارگانیگفروشیهای محلی انواع وگانِ شکلاتفنجانیهای کرهٔ بادامزمینی، ناگت مرغمانند، کروسان، پیتزا، پنیر خامهای، مارشمالو، بستنی، مایونز، خوراک دنده، و حتی خوراک ماهی مرکب را عرضه میکنند. با وگانشدن، از کیک تولد، بستنی، یا شیرینیهای کریسمس محروم نمیشوید. سرآشپزانِ وگان نیز، با غذاهای فوقالعاده و جایزهبرشان، هر روز افقهای جدیدی در آشپزی وگان میگشایند. بنابراین، رویآوردن به تغذیهٔ وگان میتواند کمی کمتر از گذشته ترسناک باشد.
برخلاف این تصور که وگانشدن با محرومیتهای غذاییِ بیپایان همراه است، بیشترِ وگانها گهگاهی بر خود آسان میگیرند—و این اشکالی ندارد. اما مقدار این آسانگیری در انتخاب خوردنیهای ناسالم به وضعیت کلی سلامت فرد و نیاز او به انرژی بستگی دارد. افراد سالم و فعال، در مقایسه با کسانی که سلامت مناسبی ندارند یا کمتحرکاند، دستشان در این آسانگیریها بازتر است. کسانی که با بیماریِ جدی دستوپنجه نرم میکنند دستشان از همه بستهتر است. این دسته از افراد باید اهتمامی بیش ورزند تا هر لقمهای که در دهان میگذارند همسو با سلامت و بهبودشان باشد.
در انتخاب این خوردنیها، طعم غذاهای کارخانهای به پای طعم خوردنیهای کامل و تازه نمیرسد. مثلاً، پنیرخامهایِ بادامیِ تخمیرشدهٔ خانگیْ تازهتر و دلپذیرتر از پنیرخامهای وگانِ کارخانهای است. پیتزای وگانی که خودتان از صفر درست میکنید از پیتزای وگانِ منجمدِ فروشگاهی هم خوشطعمتر است و هم ارزانتر. بستنی موز و انبهای که با میوهٔ منجمد درست میشود از بستنی وگانِ تجاری خوشمزهتر است.
وقتی پرزهای چشاییمان به طعمهای زندهترِ خوردنیهای کامل و تازه عادت کند، محصولات تجاری بیش از حد شیرین، چرب، و شور به نظر میرسد و بهمرور جذابیتش را از دست میدهد. وقتی خودتان غذایی را از صفر درست میکنید، میتوانید مقدار مواد مغذیِ مفید و ترکیبات مضرش را زیر نظر داشته باشید، و این همان جوهرهٔ تغذیهٔ سالم و مقوی وگان را تشکیل میدهد.
[1] World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research. Food, nutrition, physical activity and the prevention of cancer: a global perspective. Washington DC: AICR, 2007.
[2] Davis B and Melina V. Becoming Raw. Summertown TN; The Book Publishing Company, 2010.
[3] Winter C, Davis S. Organic foods: scientific status summary. J Food Sci. 2006;71.
[4] Zhao X et al. Does organic production enhance phytochemical content of fruit and vegetables? Current knowledge and prospects for research. HortTechnology. 2006; 16:449–56.
[5] Getahun SM, Chung FL. Conversion of glucosinolates to isothiocyanates in humans after ingestion of cooked watercress. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 1999; 8:447–51.
[6] Conaway CC et al. Disposition of glucosinolates and sulforaphane in humans after ingestion of steamed and fresh broccoli. Nutr Cancer. 2000;38:168–78. Erratum in: Nutr Cancer. 2001;41:196.
[7] Shapiro TA et al. Chemoprotecitve clucosinolates and isothiocyanates of broccoli sprouts; metabolism and excretion in humans. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2001;10:501–8.
[8] Vermeulen M et al. Association between consumption of cruciferous vegetables and condiments and excretion in urine of isothiocyanate mercapturic acids. J Agric Food Chem. 2006;54:5350–8.
[9] Ferracane R et al. Effects of different cooking methods on antioxidant profile, antioxidant capacity, and physical characteristics of artichoke. J Agric Food Chem. 2008;56:8601–8.
[10] Miglio C et al. Effects of different cooking methods on nutritional and physico-chemical characteristics of selected vegetables. J Agric Food Chem. 2008;56:139–47.
[11] Dewanto V et al. Thermal processing enhances the nutritional value of tomatoes by increasing total antioxidant activity. J Agric Food Chem. 2000;50:3010–4.
[12] Bugianesi R et al. Effect of domestic cooking on human bioavailability of naringenin, chlorogenic acid, lycopene and b-carotene in cherry tomatoes. Eur J Nutr. 2004; 43:360e6.
[13] Porrini M et al. Absorption of lycopene from single or daily portions of raw and processed tomato. Br J Nutr. 1998;80:353e61.
[14] Gartner C, Stahl W, Sies H. Lycopene is more bioavailable from tomato paste than from fresh tomatoes. Am J Clin Nutr. 1997; 66:116–22.
[15] Stahl W et al. Cis-trans isomers of lycopene and beta-carotene in human serum and tissues. Arch Biochem Biophys. 1992; 294:173–7.
[16] Dietz JM et al. Reversed phase HPLC analysis of alpha and beta-carotene from selected raw and cooked vegetables. Plant Food Hum Nutr. 1988;38:333–41.
[17] Reboul E et al. Bioaccessibility of carotenoids and vitamin E from their main dietary sources. J Agric Food Chem. 2006; 54:8749–55.
[18] Khachik F et al. Effect of food preparation on qualitative and quantitative distribution of major carotenoid constituents of tomatoes and several green vegetables. J Agric Food Chem. 1992;40:390–8.
[19] Prince MR, Frisoli JK. Beta-carotene accumulation in serum and skin. Am J Clin Nutr. 1993;57:175–81.
[20] Jalal F et al. Serum retinol concentrations in children are affected by food sources of beta-carotene, fat intake, and anthelmintic drug treatment. Am J Clin Nutr. 1998; 68:623–9.
[21] van Het Hof KH et al. Dietary factors that affect the bioavailability of carotenoids. J Nutr. 2000;130:503–6.
[22] Brown MJ et al. Carotenoid bioavailability is higher from salads ingested with full-fat than with fat-reduced salad dressings as measured with electrochemical detection. Am J Clin Nutr. 2004;80:396–403.
[23] Unlu NZ et al. Carotenoid absorption from salad and salsa by humans is enhanced by the addition of avocado or avocado oil. J Nutr. 2005;135:431–6.
[24] Maiani G et al. Carotenoids: actual knowledge on food sources, intakes, stability and bioavailability and their protective role in humans. Mol Nutr Food Res. 2008;53(2):S194–218.
[25] Rock CL et al. Bioavailability of -carotene is lower in raw than in processed carrots and spinach in women. J Nutr. 1998;128:913–6.
[26] McEligot AJ et al. Comparison of serum carotenoid responses between women consuming vegetable juice and women consuming raw or cooked vegetables. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 1999;8:227–31.
[27] Katina K, Liukkonen K-H, Kaukovirta-Norja A et al. Fermentation-induced changes in the nutritional value of native or germinated rye. J Cereal Sci. 2007;46:348–55.
[28] Lee SU et al. Flavonoid content in fresh, home-processed, and light-exposed onions and in dehydrated commercial onion products. J Agric Food Chem. 2008;56:8541–8.
[29] Fahey JW et al. Broccoli sprouts: an exceptionally rich source of inducers of enzymes that protect against chemical carcinogens. Proc Natl Acad Sci USA. 1997;94:10367–72.
[30] Yang F et al. Studies on germination conditions and antioxidant contents of wheat grain. Int J Food Sci Nutr. 2001;52:319–30.
[31] Falcioni G et al. Antioxidant activity of wheat sprouts extract “in vitro”: inhibition of DNA oxidative damage. J Food Sci. 2002; 67:2918–2922.
[32] Calzuola, I et al. Synthesis of antioxidants in wheat sprouts. J Agric Food Chem. 2004; 52:5201–6.
[33] Marsili V et al. Nutritional relevance of wheat sprouts containing high levels of organic phosphates and antioxidant compounds. J Clin Gastroenterol. 2004;38(6 Suppl):S123–6.
[34] Liukkonen KH et al. Process-induced changes on bioactive compounds in whole grain rye. Proc Nutr Soc. 2003;62:117–22.
[35] Randhir R et al. Phenolics, their antioxidant and antimicrobial activity in dark germinated fenugreek sprouts in response to peptide and phytochemical elicitors. Asia Pac J Clin Nutr. 2004;13:295–307.
[36] Fahey JW et al. Sulforaphane inhibits extracellular, intracellular, and antibiotic-resistant strains of Helicobacter pylori and prevents benzo[a]pyrene-induced stomach tumors. Proc Natl Acad Sci USA. 2002; 99(11):7610–5.
[37] Galan MV et al. Oral broccoli sprouts for the treatment of Helicobacter pylori infection: a preliminary report. Dig Dis Sci. 2004;49:1088–90.
[38] Bahadoran Z et al. Effect of broccoli sprouts on insulin resistance in type 2 diabetic patients: a randomized double-blind clinical trial. Int J Food Sci Nutr. 2012; 63(7):767–71.
[39] Boddupalli S et al. Induction of phase 2 antioxidant enzymes by broccoli sulforaphane: perspectives in maintaining the antioxidant activity of vitamins a, C, and e. Front Genet. 2012;3:7.
[40] Fimognari C et al. Chemoprevention of cancer by isothiocyanates and anthocyanins: mechanisms of action and structure-activity relationship. Curr Med Chem. 2008;15:440–7.
[41] Zhang Y, Callaway EC. High cellular accumulation of sulphoraphane, a dietary anti-carcinogen, is followed by rapid transporter-mediated export as a glutathione conjugate. Biochem J. 2002;364(Pt 1):301–7.
[42] Tapiero H et al. Organosulfur compounds from alliaceae in the prevention of human pathologies. Biomed Pharmacother. 2004; 58:183–93.
[43] Verkerk R, Dekker M. Glucosinolates and myrosinase activity in red cabbage (Brassica oleracea L. var. Capitata f. rubra DC.) after various microwave treatments. J Agric Food Chem. 2004;52(24):7318–23.
[44] Song K, Milner JA. The influence of heating on the anticancer properties of garlic. J Nutr. 2001;131:1054S–7S.
[45] Kong F, Singh RP. Disintegration of solid foods in human stomach. J Food Sci. 2008;73:R67–80.
[46] Collins PJ et al. Proximal, distal and total stomach emptying of a digestible solid meal in normal subjects. Br J Radiol. 1988;61:12–8.
[47] Hodge C et al. Amylase in the saliva and in the gastric aspirates of premature infants: its potential role in glucose polymer hydrolysis. Pediatr Res.1983;17:998–1001.
[48] Fried M et al. Passage of salivary amylase through the stomach in humans. Dig Dis Sci. 1987;32:1097–103.
[49] Kotz CM et al. Factors affecting the ability of a high beta-galactosidase yogurt to enhance lactose absorption. J Dairy Sci. 1994;77:3538–44.
[50] Martini MC et al. Lactose digestion by yogurt beta-galactosidase: influence of pH and microbial cell integrity. Am J Clin Nutr. 1987;45:432–6.
[51] Martini MC et al. Lactose digestion from yogurt: influence of a meal and additional lactose. Am J Clin Nutr. 1991;53(5):1253–8.
[52] Racette SB et al. Phytosterol-deficient and high-phytosterol diets developed for controlled feeding studies. J Am Diet Assoc. 2009;109(12):2043–51.
[53] Izar MC et al. Phytosterols and phytosterolemia: gene-diet interactions. Genes Nutr. 2011;6(1):17–26.
[54] Chen CY, Blumberg JB. Phytochemical composition of nuts. Asia Pac J Clin Nutr. 2008; 17(Suppl 1):329–32. Review.
[55] Jenkins DJ et al. The Garden of Eden–plant based diets, the genetic drive to conserve cholesterol and its implications for heart disease in the 21st century. Comp Biochem Physiol A Mol Integr Physiol. 2003;136(1):141–51.
[56] Agren JJ et al. Divergent changes in serum sterols during a strict uncooked vegan diet in patients with rheumatoid arthritis. Br J Nutr. 2001;85(2):137–9.
[57] Pai R, Kang G. Microbes in the gut: a digestable account of host-symbiont interactions. Indian J Med Res. 2008;128(5):587–94.
[58] Sears CL. A dynamic partnership: celebrating our gut flora. Anaerobe. 2005;11(5): 247–51.
[59] Gray J. Dietary Fiber: definition, analysis, physiology and health. ILSI Europe Concise Monograph Series. Brussels Belgium: ILSI Europe, 2006.
[60] Tang Yet al. G-protein-coupled receptor for short-chain fatty acids suppresses colon cancer. Int J Cancer. 2011;128(4):847–56.
[61] Harris K et al. Is the gut microbiota a new factor contributing to obesity and its metabolic disorders? J Obes. 2012;2012:879151. Erratum in J Obesity. 2012;2012:782920.
[62] Blaut M, Klaus S. Intestinal microbiota and obesity. Handb Exp Pharmacol. 2012;(209):251–73.
[63] Marik PE. Colonic flora, Probiotics, Obesity and Diabetes. Front Endocrinol. (Lausanne). 2012;3:87.
[64] de Vrese M, Schrezenmeir J. Probiotics, prebiotics, and synbiotics. Adv Biochem Eng Biotechnol. 2008;111:1–66.
[65] Roberfroid M et al. Prebiotic effects: metabolic and health benefits. Br J Nutr. 2010; 104 Suppl 2:S1–63.
[66] Moshfegh AJ et al. Presence of inulin and oligofructose in the diets of Americans. J Nutr. 1999;129(7 Suppl):1407S–11S.
[67] Goldin BR, Gorbach SL. Clinical indications for probiotics: an overview. Clin Infect Dis. 2008;46(Suppl 2):S96–100; discussion S144–51.
[68] Douglas LC, Sanders ME. Probiotics and prebiotics in dietetics practice. J Am Diet Assoc. 2008;108(3):510–21.
[69] Timmerman HM et al. Monostrain, multistrain and multispecies probiotics–A comparison of functionality and efficacy. Int J Food Microbiol. 2004;96(3):219–33.
[70] Kligler B, Cohrssen A. Probiotics. Am Fam Physician. 2008;78(9):1073–1078.
[71] Food Allergy and Anaphalaxis Network (FAAN) www.foodallergy.org/section/allergens
[72] Vickerstaff Joneja JM. Food Allergies: The Immune Response. Today’s Dietitian. 2007;9(7):10.
[73] Guandalini S, Newland C. Differentiating food allergies from food intolerances. Curr Gastroenterol Rep. 2011;13(5):426–34.
[74] Johansson SG et al. Revised nomenclature for allergy for global use: Report of the Nomenclature Review Committee of the World Allergy Organization, October 2003. J Allergy Clin Immunol. 2004;113(5):832–6.
[75] Melina V, Stepaniak J, Aronson D. Food Allergy Survival Guide. Healthy Living Publications, 2004.
[76] Tomovich Jacobsen M. 5 Surprising Facts About Kids & Food Allergies. July 1, 2010 www.raisehealthyeaters.com/2010/07/5-surprising-facts-about-kids-food-allergies/
[77] Lomer MC et al. Review article: lactose intolerance in clinical practice—myths and realities. Aliment Pharmacol Ther. 2008;15;27(2):93–103.
[78] Raiten DJ et al. Executive Summary from the Report: Analysis of Adverse Reactions to Monosodium Glutamate (MSG). J Nutr. 1995;125:2892S–2906S.
[79] Fasano A. Zonulin and its regulation of intestinal barrier function: the biological door to inflammation, autoimmunity, and cancer. Physiol Rev. 2011;91(1):151–75.
[80] Fasano A. Leaky gut and autoimmune diseases. Clin Rev Allergy Immunol. 2012; 42(1):71–8.
[81] Karper WB. Intestinal permeability, moderate exercise, and older adult health. Holist Nurs Pract.
[82] Rapin JR, Wiernsperger N. Possible links between intestinal permeability and food processing: A potential therapeutic niche for glutamine. Clinics. (Sao Paulo). 2010; 65(6):635–43.
[83] Maes M et al. Increased IgA and IgM responses against gut commensals in chronic depression: Further evidence for increased bacterial translocation or leaky gut. J Affect Disord. 2012;141(1):55–62.
[84] Hijazi Z et al. Intestinal permeability is increased in bronchial asthma. Arch Dis Child. 2004;89(3):227–9.
[85] Kidd PM. Autism, an extreme challenge to integrative medicine. Part: 1: The knowledge base. Altern Med Rev. 2002 Aug;7(4):292-316.
[86] Sandek A et al. The emerging role of the gut in chronic heart failure. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2008;11(5):632–9.
[87] Visser J et al. Tight junctions, intestinal permeability, and autoimmunity: celiac disease and type 1 diabetes paradigms. Ann N Y Acad Sci. 2009;1165:195–205.
[88] Maes M, Leunis JC. Normalization of leaky gut in chronic fatigue syndrome (CFS) is accompanied by a clinical improvement: effects of age, duration of illness and the translocation of LPS from gram-negative bacteria. Neuro Endocrinol Lett. 2008;29(6):902–10.88.
[89] Vaarala O et al. The “perfect storm” for type 1 diabetes: the complex interplay between intestinal microbiota, gut permeability, and mucosal immunity. Diabetes. 2008;57(10):2555–62.
[90] de Kort S et al. Leaky gut and diabetes mellitus: what is the link? Obes Rev. 2011; 12(6):449–58.
[91] Gecse K et al. Leaky gut in patients with diarrhea-predominant irritable bowel syndrome and inactive ulcerative colitis. Digestion. 2012;85(1):40–6.
[92] El-Tawil AM. Zinc supplementation tightens leaky gut in Crohn’s disease. Inflamm Bowel Dis. 2012 Feb;18(2):E399.
[93] Tang Y et al. Nitric oxide-mediated intestinal injury is required for alcohol-induced gut leakiness and liver damage. Alcohol Clin Exp Res. 2009;33(7):1220–30.
[94] Terjung B, Spengler U. Atypical p-ANCA in PSC and AIH: a hint toward a “leaky gut”? Clin Rev Allergy Immunol. 2009; 36(1):40–51.
[95] Casanova MF. The minicolumnopathy of autism: A link between migraine and gastrointestinal symptoms. Med Hypotheses. 2008;70(1):73–80.
[96] Dunn JM, Wilkinson JM. Naturopathic management of rheumatoid arthritis. Mod Rheumatol. 2005;15(2):87–90.
[97] Picco P et al. Increased gut permeability in juvenile chronic arthritides. A multivariate analysis of the diagnostic parameters. Clin Exp Rheumatol. 2000;18(6):773–8.
[98] Miraglia del Giudice M Jr. et al. Probiotics and atopic dermatitis. A new strategy in atopic dermatitis. Dig Liver Dis. 2002; 34 Suppl 2:S68–71.
[99] Hamilton I et al. Small intestinal permeability in dermatological disease. Q J Med. 1985; 56(221):559–67.
[100] WHO 2012. Chemical risks in food. www.who.int/foodsafety/chem/jmpr/en/index.html
[101] Stadler RH, Blank I, Varga N et al. Acrylamide from Maillard reaction products. Nature. 200;419:449-50.
[102] National Cancer Institute. National Institutes of Health. Acrylamide in Food and Cancer Risk. www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/acrylamide-in-food.
[103] Food and Agriculture Organization of the United Nations. World Health Organization. Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives (JECFA). Seventy-second meeting. Rome, 16-25 Feb. 2010. Summary and Conclusions. www.who.int/foodsafety/chem/summary72_rev.pdf
[104] Goldberg T, Cai W, Peppa M et al. Advanced glycoxidation end products in commonly consumed foods. JADA. 2004;104:1287-91.
[105] Vlassara H, Uribarri J. Advanced Glycation End Products (AGE) and Diabetes: Cause, Effect, or Both? Curr Diab Rep. 2014 Jan;14(1):453.
[106] Zhang Q, Ames JM, Smith RD et al. A perspective on the Maillard reaction and the analysis of protein glycation by mass spectrometry: probing the pathogenesis of chronic disease. J Proteome Res. 2009; 8:754-69.
[107] Cleland B et al. Arsenic exposure within the Korean community (United States) based on dietary behavior and arsenic levels in hair, urine, air, and water. Environ Health Perspect. 2009;117(4):632–8.
[108] Kapaj S et al. Human health effects from chronic arsenic poisoning–a review. J Environ Sci Health A Tox Hazard Subst Environ Eng. 2006;41(10):2399–428.
[109] Guha Mazumder D, Dasgupta UB. Chronic arsenic toxicity: studies in West Bengal, India. Kaohsiung J Med Sci. 2011;27(9):360–70.
[110] EPA. Rice Consumption May Expose Children to Arsenic. www.epa.gov/ncer/events/news/2012/09_25_12_feature.html
[111] Arnold LE et al. Artificial food colors and attention-deficit/hyperactivity symptoms: conclusions to dye for. Neurotherapeutics. 2012;9(3):599–609.
[112] Stevens LJ et al. Dietary sensitivities and ADHD symptoms: thirty-five years of research. Clin Pediatr. (Phila). 2011;50(4):279–93.
[113] McCann D et al. Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community: a randomised, double-blinded, placebo-controlled trial. Lancet. 2007;370(9598):1560–7.
[114] Weiss B. Synthetic food colors and neurobehavioral hazards: the view from environmental health research. Environ Health Perspect. 2012 Jan;120(1):1-5.
[115] Humphries P et al. Direct and indirect cellular effects of aspartame on the brain. Eur J Clin Nutr. 2008;62(4):451–62.
[116] Magnuson BA et al. Aspartame: a safety evaluation based on current use levels, regulations, and toxicological and epidemiological studies. Crit Rev Toxicol. 2007; 37(8):629–727.
[117] Pretorius E. GUT bacteria and aspartame: why are we surprised? Eur J Clin Nutr. 2012;66(8):972.
[118] FDA. Bisphenol A (BPA): Use in Food Contact Application. January 2010; Updated March 2013. www.fda.gov/NewsEvents/PublicHealthFocus/ucm064437.htm
[119] NIH National Toxicology Program. NTP-CERHR Monograph on the Potential Human Reproductive and Developmental Effects of Bisphenol A. September 2008. http://ntp.niehs.nih.gov/ntp/ohat/bisphenol/bisphenol.pdf
[120] CDC Factsheet. Dichlorodiphenyltrichloroethane. 2013. www.cdc.gov/biomonitoring/DDT_FactSheet.html
[121] EPA 2013 Lead Environmental Protection Agency (EPA). Learn about Lead. 2013. http://www2.epa.gov/lead/learn-about-lead
[122] CDC Website. Lead. www.cdc.gov/nceh/lead/CDC Factsheet. Lead. 2009. www.cdc.gov/biomonitoring/Lead_FactSheet.html
[123] FDA 2008 Pesticide Residue Monitoring Program Results and Discussion FY 2006. Food and Drug Administration. June 1, 2008. www.fda.gov/Food/FoodSafety/FoodContaminantsAdulteration/Pesticides/ResidueMonitoringReports/ucm125187.htm#reg06 Last updated 11/09/2011.
[124] EPA Pesticide Website Environmental Protection Agency (EPA). Pesticide Website. www.epa.gov/pesticides/
[125] Phthalates U.S. National Library of Medicine. Tox Town. Phthalates. http://toxtown.nlm.nih.gov/text_version/chemicals.php?id=24
[126] CDC Fact Sheet. Phthalates. 2009. www.cdc.gov/biomonitoring/Phthalates_Fact-Sheet.html.
[127] European Commission Health and Consumer Protection Directorate. Polycyclic Aromatic Hydrocarbons – Occurrence in foods, dietary exposure and health effects. 4 December 2002. http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scf/out154_en.pdf
[128] Martí-Cid R et al. Evolution of the dietary exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons in Catalonia, Spain. Food Chem Toxicol. 2008;46(9):3163–71.
[129] Grotheer P et al. Sulfites: Separating Fact from Fiction. U.S. Department of Agriculture, University of Florida. Dean. Publication #FCS8787. 2011. http://edis.ifas.ufl.edu/fy731
[130] Health Canada. Sulphites – One of the ten priority food allergens. 2012. www.hc-sc.gc.ca/fn-an/pubs/securit/2012-allergen_sulphites-sulfites/index-eng.php
[131] FAO 2009 www.cdc.gov/nceh/ehs/Docs/Understanding_CAFOs_NALBOH.pdfFood and Agriculture Organization of the United Nations. Evaluation of certain veterinary drug residues in food. World Health Organ Tech Rep Ser. 2009;(954):1–134.
[132] EPA Fact Sheet. Cadmium. CAS Number: 7440-43-9. www.epa.gov/wastes/hazard/wastemin/minimize/factshts/cadmium.pdf
[133] EPA Fact Sheet. Dioxins and Furans. www.epa.gov/osw/hazard/wastemin/minimize/factshts/dioxfura.pdf
[134] WHO Fact Sheet No. 225. Dioxins and their effects on human health. May 2010. www.who.int/mediacentre/factsheets/fs225/en/
[135] National Cancer Institute. National Institutes of Health. Chemicals in Meat Cooked at High Temperatures and Cancer Risk. Fact Sheet. 2010. www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/cooked-meats
[136] Hribar C. Understanding Concentrated Animal Feeding Operations and Their Impact on Communities. National Association of Local Boards of Health. 2010.
[137] European Commission, the Scientific Committee on Veterinary Measures Relating to Public Health, Assessment of Potential Risks to Human Health from Hormone Residues in Bovine Meat and Meat Products. 1999:16–22. http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scv/out21_en.pdf
[138] Food and Agriculture Organization of the United Nations and World Health Organization. JointFAO/WHO Expert Committee on Food Additives. Seventy-eighth meeting (Residues of veterinary drugs). Summary and Conclusions. Geneva, 5–14, November 2013.
[139] Bernhoft RA. Mercury toxicity and treatment: a review of the literature. J Environ Public Health. 2012;2012:460508.
[140] FDA, Mercury Levels in Commercial Fish and Shellfish (1990–2010) www.fda.gov/Food/FoodSafety/Product-SpecificInformation/Seafood/FoodbornePathogensContaminants/Methylmercury/ucm115644.htm FDA (Food and Drug Administration). 2008.
[141] Hoffman DJ et al eds. Handbook of Ecotoxicology, Second Edition. “Ecotoxicology of Mercury,” Chapter 16 (409–463). Boca Raton FL: CRC Press.
[142] Wisconsin Department of Health Services. Polychlorinated Biphenyls (PCBs) and Your Health. 2012. www.dhs.wisconsin.gov/eh/hlthhaz/fs/pcblink.htm
[143] EPA. Polychlorinated Biphenyols (PCBs). CAS Number: 1336-36-3. www.epa.gov/osw/hazard/wastemin/minimize/factshts/pcb-fs.pdf
[144] de la Monte SM et al. Epidemilogical trends strongly suggest exposures as etiologic agents in the pathogenesis of sporadic Alzheimer’s disease, diabetes mellitus, and non-alcoholic steatohepatitis. J Alzheimers Dis. 2009;17(3):519–29.
[145] Brender JD et al; National Birth Defects Prevention Study. Nitrosatable drug exposure during the first trimester of pregnancy and selected congenital malformations. Birth Defects Res A Clin Mol Teratol. 2012;94(9):701–13.
[146] Hedlund M et al. Evidence for a human-specific mechanism for diet and antibody-mediated inflammation in carcinoma progression. Proc Natl Acad Sci USA. 2008; 105(48):18936–41.
[147] Taylor RE, Gregg CJ, Padler-Karavani V et al. Novel mechanism for the generation of human xeno-autoantibodies against the nonhuman sialic acid N-glycolylneuraminic acid. J Exp Med. 2010;207(8):1637–46.
[148] Dórea JG. Vegetarian diets and exposure to organochlorine pollutants, lead, and mercury. Am J Clin Nutr. 2004;80(1):237–8.
[149] Norén K. Levels of organochlorine contaminants in human milk in relation to the dietary habits of the mothers. Acta Paediatr Scand. 1983;72:811–6.
[150] Hergenrather J, Hlady G, Wallace B, Savage E. Pollutants in breast milk of vegetarians. N Engl J Med. 1981;Mar 26;304(13):792.
[151] Somogyi A, Beck H. Nurturing and breast-feeding: exposure to chemicals in breast milk. Environ Health Perspect.1993; 101 (Suppl 2):45–52.
[152] Mustafa M et al. Maternal and cord blood levels of aldrin and dieldrin in Delhi population. Environ Monit Assess. 2010;171(1-4):633–8.
[153] Rozati R et al. Role of environmental estrogens in the deterioration of male factor fertility. Fertil Steril. 2002;78:1187–94.
[154] Dickman MD et al. Hong Kong male subfertility links to mercury in human hair and fish. Sci Total Environ. 1998;214:165–74.
[155] Srikumar TS et al. Trace element status in healthy subjects switching from a mixed to a lactovegetarian diet for 12 mo. Am J Clin Nutr. 1992;55:885–90.
[156] Ji K et al. Influence of a five-day vegetarian diet on urinary levels of antibiotics and phthalate metabolites: a pilot study with “Temple Stay” participants. Food Addit Contam Part A Chem Anal Control Expo Risk Assess. 2009;26(10):1372–88.
[157] Van Audenhaege M et al. Impact of food consumption habits on the pesticide dietary intake: comparison between a French vegetarian and the general population. Environ Monit Assess. 2010;171(1-4):633–8.
[158] Paleo Plan Website (paleoplan.com/resources/sampler-menu-meal-plan/).
[159] Eaton SB et al. Paleolithic Nutrition Revisited: A Twelve-Year Retrospective on Its Nature and Implications. Euro J Clin Nutr. 1997; 51(4):207–216.
[160] Konner M, Eaton SB. Paleolithic Nutrition: Twenty-Five Years Later. Nutr Clin Prac. 2010; 25:594–602.
[161] Revedin A et al. Thirty thousand-year-old evidence of plant food processing. Proc Natl Acad Sci. 2010;107(44):18815–18819.