وگان‌ها، «دشمن هرچیز خوب و نجیب در وجود آدمی»

عنوان فرعی: یادداشتی به مناسبت روز جهانی وگان
نویسنده: محمدرسول علیزادهٔ اصلی
تاریخ انتشار اولیه: ۱۰ آبان ۱۴۰۲
تاریخ انتشار: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵
زمان مطالعه: ۳۶ دقیقه
اگر می‌خواهید بدانید که … [۲۰۰ سال پیش] موضعتان دربارهٔ برده‌داری چه می‌بود، نگاه نکنید اکنون چه موضعی درباره‌اش دارید؛ ببینید چه موضعی دربارهٔ حقوق حیوانات دارید.

پال واتسون

چهارده یا پانزده سال داشتم که اولین بار مسئلۀ حیوانات نظرم را جلب کرد. برخلاف اکنونم، آن موقع علاقهٔ خاصی به حیوانات، حتی بامزه‌ترینشان، نداشتم. همچنین، برخلاف بسیاری از کسانی که به‌خاطر حیوانات تصمیم به کنارگذاشتن مصرف محصولات حیوانی می‌گیرند، تجربه یا رویداد تکان‌دهندۀ خاصی—مثل مشاهدۀ کشته‌شدن یا جان‌دادن یک حیوان—هم در کار نبود که ناگهان مرا به خود آورَد، بلکه صرفاً با یک حسابِ سرانگشتی به این نتیجه رسیده بودم که رفتار عجیب و زننده‌ای است که حیوانات را می‌کشیم تا به وعدهٔ غذا تبدیلشان کنیم. در همین حین، داشتم کم‌کم متوجه الگویی متناقض در رفتار اطرافیانم می‌شدم: مردم، از یک طرف، عاشق حیوانات بودند و با دیدن حیوان‌آزاری‌ها به خشم می‌آمدند و، از طرفی دیگر، چنان با خیالی آسوده گوشت حیوانات را به دندان می‌کشیدند که انگار نه انگار آنچه می‌خورند پاره‌های تنِ حیوانِ زنده‌ای بوده که زندگی‌اش عامدانه و به‌زور بابت تبدیل‌شدن به وعدۀ ناهار و شاممان گرفته شده‌است.

یا آدم‌هایی را می‌دیدم که جانِ خود را برای نجات یک حیوان به خطر می‌اندازند و سپس، برای رفع خستگی و تجدید قوا، «جوجه‌کباب» می‌خورند. دربارۀ کسانی می‌خواندم که اسم خودشان را «حامی حقوق حیوانات» گذاشته بودند و به حیواناتِ نیازمند پناه می‌دادند، اما مشکلی با خوردن حیواناتِ دیگر نداشتند. به بسته‌بندی‌های محصولات غذاییِ حیوانی نگاه می‌کردم و آنچه می‌دیدم تصویری شاد و سرزنده از حیوانات بود. روی تابلوهای دامداری‌ها و حتی، تعجب‌برانگیزتر از همه، روی تابلوی کشتارگاه‌ها و قصابی‌ها، همگی، تصویری که از وضعیت حیوانات ارائه می‌شد تصویری بود سرشار از شادابیِ حیواناتِ دامداری‌ها و صلح‌وصفای بی‌پایانی که این صنایع برای حیوانات فراهم آورده‌اند، طوری که می‌توانست آدمِ بی‌اطلاع را در مواجهه با خوشبختیِ مشهودِ این حیوانات در این تصاویر به غبطه وادارد. داشتم متوجه می‌شدم که یک جای کار می‌لنگد.

وقتی به تصاویری که در کتاب‌داستان‌های دوران کودکی از حیواناتِ سرخوشِ مزارع دامداری به خوردم داده بودند فکر می‌کردم، احساس می‌کردم به من، به اعتمادم، خیانت شده‌است. داشتم با سیلابی از چیزی که لئون فستینگر،[1] روان-جامعه‌شناسِ معروف، «ناهماهنگی شناختی»[2] نامیده‌است دست‌وپنجه نرم می‌کردم. این افکار همچون خوره‌ای به جانم افتاده بود، تا اینکه یکی از روزها، در شانزده‌سالگی، سر سفرۀ ناهار، به بقیه اعلام کردم که از آن پس خوردن گوشت را کنار خواهم گذاشت. چند سال بعد، با افزایش اطلاعاتم دربارۀ حقایق خشونت‌بار صنایع لبنی و تخم‌مرغ (و همین طور عسل)، مصرف این محصولات را هم کنار گذاشتم: وگان شدم.

احساس خیانتِ مذکور چنان بر روانم سنگینی می‌کرد که تا سال‌ها با کسی دربارۀ دلیل گیاه‌خوارشدنم حرفی نمی‌زدم و، تا می‌توانستم، گیاه‌خواری‌ام را پنهان می‌کردم. مشاهدهٔ رفتار دیگران مرا به این نتیجه رسانده بود که امکان گفت‌وگویی وجود ندارد.

از جایی به‌بعد، کمی پس از وگان‌شدنم، تصمیم گرفتم موضوع حیوان‌خواری را با دیگران در میان بگذارم و نظر اطرافیانم را بشنوم؛ و این مرا می‌رسانَد به همان موضوعی که می‌خواهم در این یادداشت درباره‌اش حرف بزنم. وقتی نظر اطرافیان را دربارۀ غیراخلاقی‌بودن بلایای بی‌موردی که بابت خوراک و پوشاکمان بر سر حیوانات می‌آوریم جویا می‌شدم، واکنشِ بسیاری از افراد حیرت‌انگیز بود. منظورم واکنشِ آن دسته از افرادی است که ظاهراً هیچ‌گاه در زندگی‌شان آگاهانه به این موضوع نیندیشیده بودند یا دست‌کم اولین بار بود که، پس از شنیدنش از زبانِ من، وادار به ارائۀ پاسخ یا توجیهی نزدِ خود یا در واکنش به کسی دیگر می‌شدند. تقریباً هر بار، برای لحظه‌ای کوتاه، همان احساس خیانت‌شدگی و سردرگمی را در چهره‌شان می‌دیدم، احساسی که خیلی خوب می‌شناختم، و درست در لحظه‌ای که گمان می‌کردم قرار است بشکنند، غافل‌گیرم می‌کردند. ناگهان چهره در هم می‌کشیدند، صورتشان سبزوسرخ می‌شد، و شروع می‌کردند به تحقیر، تمسخر، مؤاخذه، و هرچیزی که می‌توانستند از طریقش شخصیتم و/یا گفته‌هایم را پوچ و بی‌ارزش جلوه دهند. خیلی‌ها سؤال می‌پرسیدند، سؤال پشتِ سؤال—از آن نوع سؤالاتی که در واقع قرار بود در بی‌معنی‌جلوه‌دادنِ ادعایم کمکشان کند—و به‌محض اینکه احساس می‌کردند پاسخم دارد از پسِ سؤال برمی‌آید، بلافاصله حرفم را قطع می‌کردند و می‌رفتند سراغ سؤال بعدی. این ماجرا ادامه می‌یافت تا یکی‌مان خسته شویم.

مسلماً، این یگانه واکنشی نبود که دریافت می‌کردم، اما حیرت‌انگیزترینش بود و رایج‌تر از از آن چیزی که انتظار داشتم. چرا احساس خیانتی که در چهره‌شان نمایان می‌شد در چشم‌به‌هم‌زدنی رنگ می‌باخت؟ چگونه بر این احساسِ خیانت فائق می‌آمدند؟ چه سازوکاری دست‌اندرکار بود که برخی افراد را به واکنش‌های این‌چنین تند و کوبنده وامی‌داشت؟

ادامهٔ این یادداشت تلاشی است در ارائهٔ پاسخی، ولو ناقص، به این دست پرسش‌ها، پرسشی که شاید بسیاری از وگان‌ها مدام از خود پرسیده‌اند و می‌پرسند.

ناهماهنگی شناختی

بالاتر به مفهوم ناهماهنگی شناختی اشاره کردم بی‌آنکه تعریفی از آن ارائه دهم. فستینگر در مقاله‌ای این مفهوم را چنین توضیح می‌دهد:

این نظریه حول محور این ایده بنا شده‌است که اگر کسی چیزهای متفاوتی بداند که از لحاظ روان‌شناختی با یکدیگر ناسازگارند، به انواع‌واقسام روش‌ها می‌کوشد تا آن چیزها را با هم سازگارتر کند. [در این حالت] می‌گوییم آن دو فقره اطلاعاتی که از لحاظ روان‌شناختی با یکدیگر جور درنمی‌آیند ارتباطی تنش‌زا با هم دارند. این فقره‌های اطلاعاتی می‌توانند دربارۀ رفتارها، احساسات، عقاید، اشیای پیرامون، و غیره باشند.[3]

با همین تعریف اولیه، می‌توانیم دو فقره اطلاعات یا عوامل تنش‌زایی را که به موضوع بحثمان مربوط می‌شود این‌گونه صورت‌بندی کنیم: (۱) دلمان نمی‌خواهد به حیوانات ستم کنیم؛ و (۲) سبک زیستنمان و، در رأسش، انتخاب‌های غذایی‌مان موجب تحمیل بدترین ستم‌ها به حیوانات می‌شود.

فستینگر ادامه می‌دهد که «این فقرات، البته، تغییرپذیرند. افراد می‌توانند عقایدشان را عوض کنند؛ می‌توانند رفتارشان را تغییر دهند. . . . حتی می‌توانند ادراکاتِ خود و اطلاعاتی را که از دنیای پیرامونشان دارند مخدوش کنند.»[4]

همین موضوع را ملانی جوی،[5] روان-جامعه‌شناس دیگری که به‌طورخاص در حوزۀ سازوکارهای تنش‌زدای دست‌اندرکار در رویّه‌های استثمارِ حیوانات آثار ارزشمندی منتشر کرده‌است، در یکی از کتاب‌هایش به این شکل بیان می‌کند:

 چرا این سیستم باید چنین خودش را به آب‌وآتش بزند تا جلوی حس شفقتمان را بگیرد؟ چرا پای این‌همه پیچ‌وخم‌های روان‌شناختی به میان می‌آید؟ پاسخش ساده است: چون به حیوانات اهمیت می‌دهیم و دلمان نمی‌خواهد زجر بکشند. و چون می‌خوریمشان. ارزش‌ها و رفتارهایمان با هم جور درنمی‌آید، و این ناسازگاری موجب پیدایش درجه‌ای از آشفتگیِ اخلاقی می‌شود. برای فرونشاندنِ این آشفتگی، سه گزینه پیش رویمان داریم: می‌توانیم ارزش‌هایمان را عوض کنیم تا با رفتارهایمان جور درآید، می‌توانیم رفتارهایمان را تغییر دهیم تا با ارزش‌هایمان جور درآید، یا می‌توانیم ادراک خود از رفتارهایمان را دستکاری کنیم تا به نظر برسد که با ارزش‌هایمان جور درمی‌آید. حول محور همین گزینۀ سوم است که طرح‌واره‌مان از گوشت، تخم‌مرغ، و لبنیات شکل گرفته‌است.[6]

به نظر می‌رسد این همان سازوکاری باشد که دنبالشیم. این رفتار نباید چندان غافل‌گیرمان کند. می‌دانیم که روبه‌روشدن با چنین واقعیتِ تلخی و سپس تغییر سبک زندگی و عاداتی که با آن خو گرفته‌ایم می‌تواند دشوار باشد، می‌تواند بعضاً باعث ضربات روحی شود، و خلاصه بهایش می‌تواند به‌مراتب جدی‌تر از سایر گزینه‌ها باشد؛ به همین دلیل، انتظار می‌رود که کمتر از دو حالتِ دیگر رخ دهد. از طرفی، حتی تغییر صِرف ارزش‌هایمان هم خودش یک فرایندِ «انرژی‌بر» است و می‌تواند فشار قابل‌توجهی بر روانمان وارد آورَد؛ بیشترِ اوقات، مردم معمولاً این باور را که باید از ستم‌کردنِ بی‌مورد به حیوانات بپرهیزیم کنار نمی‌گذارند، بلکه از روش‌های دیگری برای مخدوش‌سازیِ ادراکاتشان استفاده می‌کنند تا کمترین پیامدهای ارزشی و عملی را برایشان داشته باشد. ظاهراً تمسک به برخی سازوکارهای ازپیش‌آمادۀ کژنما و مخدوش‌کنندۀ ادراکاتمان «بهینه‌ترین» راه‌حل موجود برای روانمان است.

سازوکارهای دفاعی به‌محض رویارویی با این خیانتِ عظیم فوراً وارد عمل می‌شود تا فرد را از احساساتِ منفی یا مسئولیتی که در غیر این صورت بر دوشش خواهد افتاد محافظت کند. نویسندهٔ دیگری در همین باره می‌گوید:

تغییر نگرش، خودش، به‌اندازۀ کافی چالش‌برانگیز هست، حتی اگر هیچ پیامد عملی‌ای به دنبال نداشته باشد. اما در مباحثات حقوق حیوانات یک چالش مضاعف دیگر نیز وجود دارد: این مباحثات با شیوۀ زندگیِ طرفین بحث گره خورده‌است. . . . چنین گفت‌وگویی می‌تواند پیامدهای سنگینی با خودش به‌همراه داشته باشد.»[7]

واکنش معکوس[8]

مفهوم مرتبطی در پژوهش‌های روان‌شناختی وجود دارد به اسم «واکنش معکوس»، که اولین بار برندان نیهان و جیسون ریفلر معرفی کردند. ایدۀ واکنش معکوس می‌گوید که وقتی فرد با شواهدی برخلاف باورهای پیشینش روبه‌رو می‌شود، به‌جای اینکه باورهایش را تغییر دهد، بیش از پیش بر باورهای پیشینش پا می‌فشارَد.[9] اگرچه پژوهش‌های بعدی شیوع چنین واکنشی را در بین مردم، چنان که نیهان و ریفلر مدعی شده بودند، زیر سؤال برد، در برخی مسائلِ مناقشه‌انگیز، مخصوصاً آن‌هایی که به‌شدت با احساسات افراد گره خورده‌است، گاهی اوقات این سازوکار مشاهده می‌شود، که مبحث تغذیه از حیوانات و لذت‌های مرتبط با چشایی یکی از مهم‌ترینشان است. در بخشی از یک مقالۀ کم‌نظیر، متعلق به سال ۲۰۱۹، با موضوع ناهماهنگی شناختی گوشت‌خواری، می‌خوانیم که

چارچوب ناهماهنگی شناختی مرتبط با گوشت‌خواری این ایده را پیش می‌نهد که تجربۀ این تنشْ عملکردی دوگانه دارد: می‌تواند باعث شود که عده‌ای به‌خاطر فرونشاندن عذاب‌وجدانشان گوشت‌خوردن را ترک کنند، اما خیلی‌های دیگر را، از طریق صورت‌بندی و تقویت توجیهات، به‌سمت مصرفِ بیشترِ گوشت سوق می‌دهد. [10]

در واقع، تنشی که این افراد در مواجهه با مسئلۀ گوشت‌خواری تجربه می‌کنند چنان شدید است که آنان را به یک جور خیزِ روبه‌جلو نیازمند می‌کند تا باورهای کلیشه‌ایِ پیشینشان را درونی‌تر کنند و از آشفتگی روانشان و/یا پرداختنِ بهای تغییر نگرش و رفتارشان جلوگیری نمایند. خودِ فستینگر نیز در مقاله‌اش به پدیدۀ مشابهی اشاره می‌کند: او از شرایطی مثال می‌زند که یک فرد باید بین دو گزینه دست به انتخابِ برگشت‌ناپذیری بزند. این دو گزینه هرکدام جذابیت‌ها و کاستی‌های خودشان را دارند. پس از آنکه این فرد، به هر دلیلی، یکی را برمی‌گزیند، ازآنجایی‌که انتخابش برگشت‌ناپذیر است و دیگر نمی‌تواند انتخابش را عوض کند، دچار نوعی ناهماهنگی شناختی می‌شود و مسبب این ناهماهنگی شناختی نیز دو چیز است: (۱) نقص‌های گزینۀ انتخاب‌شده؛ و (۲) جذابیت‌های گزینۀ ردشده:

 دو روش اصلی برای تنش‌زدایی از این وضعیت در اختیار این فرد است. می‌تواند خودش را قانع کند که جذابیت‌های گزینۀ ردشده واقعاً هم چندان […] جذاب نیست و اینکه نقص‌های گزینۀ انتخابی نیز واقعاً نقص محسوب نمی‌شود. همچنین، می‌تواند با بزرگ‌نماییِ جذابیت‌های گزینۀ انتخابی و نقص‌های گزینۀ ردشده توجیهات مضاعفی برای خودش دست‌وپا کند. به بیانی دیگر، بنا بر این نظریه، فرایند تنش‌زدایی باید، پس از دست‌زدن به انتخاب، منجر به افزایش جذابیت گزینۀ انتخابی و کاهش جذابیت گزینۀ ردشده شود. این پدیده در انواع‌واقسام آزمایش‌ها نشان داده شده‌است.[11]

«واکنشِ معکوس» بنامیمش یا نه، نوعی از این رفتار در قبال محصولات حیوانی بین همه‌چیزخواران مشاهده می‌شود.[12] در واقع، وضعیتی که یک همه‌چیزخوار در مواجهه با ناهماهنگی شناختی مرتبط با تغذیه‌اش تجربه می‌کند به‌مراتب جدی‌تر از آن چیزی است که در مثالِ فستینگر دیدیم. مثلاً اگر فردی در سی‌سالگی ناگهان نسبت به گوشت‌خواری‌اش مردد شود، نباید یادمان برود که این فرد نزدیک به سی سال از زندگی‌اش را صرف این انتخاب کرده‌است و انتخابش از نوع انتخاب‌های برگشت‌ناپذیر است: نمی‌تواند به گذشته برگردد و انتخاب‌هایش را طی این سی سال تغییر دهد. حتی اگر پیامدهای عملی را نادیده بگیریم، به‌لحاظ روانی نیز برایش به‌صرفه‌تر است که با همین رویّه به زندگی‌اش ادامه دهد تا اینکه تن به پذیرش اشتباه دیرینه‌اش دهد. ازآنجایی‌که بیشترِ کسانی که به وگانیسم روی می‌آورند احتمالاً مدت زیادی همه‌چیزخوار بوده‌اند، تقریباً هیچ‌وقت در شرایطِ خنثی یا شبه‌خنثایی در قبال این تصمیم قرار نمی‌گیرند و برای وگان‌شدن باید موانعِ روانیِ قابل‌توجهی را پشت‌سر بگذارند. ناگفته پیداست که، در شرایط برابر، هرچه سنِ افراد در این رویارویی بالاتر باشد یا هرچه شغل و حرفۀ افراد به‌نوعی با استثمار حیوانات سروکار داشته باشد، سوگیری به‌سمت توجیهات همه‌چیزخواری و حمایت از استثمار حیوانات نیز شدیدتر خواهد بود، چون این افراد «چیزِ» بیشتری برای «ازدست‌دادن» دارند.

موقعیت‌های تنش‌زا برای همه‌چیزخواران و سازوکارهای تنش‌زدا

باتوجه‌به آنچه گفتیم، اکنون می‌توانیم درک کنیم که کم‌هزینه‌ترین شیوهٔ مقابلهٔ روانمان با تنش‌های شناختی این است که به‌طریقی با دستکاری ادراکاتمان از خود، رفتار، و محیطمان، بر این تنش‌ها سرپوش بگذارد. سازوکارهای دفاعی‌مان به چنین سلاح‌هایی مجهزند و در مبحث همه‌چیزخواری نیز با تمام قوا وارد عمل می‌شوند، از جمله اجتناب، جهل خودخواسته، گسست‌گرایی، انکار و آرزواندیشی، و غیره.[13]

همین سازوکارهایند که باعث می‌شوند افراد حتی‌الامکان از افزایش اطلاعاتشان دربارۀ رویّه‌های دامداری بپرهیزند، عامدانه جهل را بر دانستن ترجیح دهند، بکوشند چشمشان را بر ارتباط بین انتخاب‌هایشان و بلایایی که بر سر حیوانات می‌آید ببندند، و تمام تلاششان را بکنند که تصاویرِ صلح‌وصفانما از حیواناتِ دامداری‌ها را درونی کنند.

مثلاً ادعایِ «پس خوردن گیاهان هم غیراخلاقی است» یا پرسشِ «مگر گیاهان جان ندارند؟» می‌تواند نمونه‌ای باشد از عملکردِ سازوکار اجتناب، که می‌کوشد سبک تغذیه‌ایِ وگان را به‌لحاظ اخلاقی هم‌ارز همه‌چیزخواری جلوه دهد و، به این طریق، فرد را از رویارویی با مسائل اخلاقی خلاص کند. روی‌گردانی از منابع اطلاعاتی و شواهد دربارۀ ستم‌هایی که در دامداری‌ها و کشتارگاه‌ها به حیوانات می‌شود نمونه‌ای است از جهل خودخواسته. گسست‌گرایی سازوکاری است که به پرسش‌هایی مثل «مگر حیواناتِ داخلِ فروشگاه قبلاً نمرده‌اند؟» یا «انتخابِ یک نفر اصلاً چه تأثیری می‌تواند داشته باشد؟» می‌انجامد تا رابطۀ بین رفتارهای روزمره با ستم‌هایی را که به حیوانات می‌شود مخدوش کند. انکار و آرزواندیشی نیز سازوکاری‌هایی‌اند که باعث می‌شوند وقتی این افراد مورد پرسش قرار می‌گیرند، بگویند «این‌ها صحنه‌های گلچین‌شده است»، «در ایران از این خبرها نیست»، یا «من که اصلاً زیاد اهل گوشت‌خوردن نیستم.»

بنابراین، عجیب نیست که این افراد در مواجهه با این دست مسائل در مقابلش جبهه بگیرند، پرخاشگری نشان دهند، دست به توهین و تحقیر بزنند، ادعاهای عجیب صادر کنند، موضوعِ بحث را عوض کنند، به شوخی و خنده و لطیفه‌گویی در باب حیوانات یا وگانیسم یا افرادِ وگان متوسل شوند، و به‌طورکلی هر نوع واکنشی ازاین‌دست—هرچیزی به‌جز رویارویی مستقیم، بررسی صادقانه، و کندوکاو موشکافانه‌ای که چنین موضوع خطیری می‌طلبد.

خطر چندگانۀ هم‌سفره‌شدن با وگان‌ها

یکی از تهدیدآمیزترین تجربیاتی که همه‌چیزخواران می‌توانند داشته باشند این است که با افرادِ وگان روبه‌رو شوند. دلیلش این است که مواجهه با افرادِ وگان خودبه‌خود این توانایی را دارد که تا حدِ زیادی سازوکارهای دفاعی و تنش‌زدای همه‌چیزخواران را خلع سلاح کند، چون دیدن فردِ وگانِ سالم و خرسند آن تصویری را که از خود به‌عنوان انسان‌های اخلاقی دارند زیر سؤال می‌برد و آنان را با این پرسش روبه‌رو می‌کند که «اگر فردی توانسته مصرف محصولات حیوانی را کنار بگذارد و، با این کار، زندگیِ سالم، رضایتمندانه، و شکوفایی داشته باشد، چه بهانه‌ای برای تداوم حمایتم از استثمار حیوانات دارم؟» قرارگرفتن در حضور افرادِ وگان می‌تواند برای برخی افراد حکم یک کابوس شناختی را داشته باشد، مخصوصاً برای آن دسته از همه‌چیزخوارانی که عادت دارند با غیرممکن‌انگاشتنِ ترک این محصولاتْ سبک‌زندگی‌شان را توجیه کنند. احتمالاً به همین خاطر است که خیلی از غیروگان‌ها مشتاق دیدنِ بیمارشدنِ وگان‌هایند و هر مشکلی را که برای سلامتی وگان‌ها پیش آید، هرطور که شده، به وگان‌بودنشان ربط می‌دهند[14] و می‌کوشند به این طریق خاطر خود را آسوده کنند.

یکی دیگر از پیامدهای تهدیدکنندۀ حضور افراد وگان این است که نظام ایدئولوژیکِ همه‌چیزخواری در حضور وگان‌ها است که از وضعیتِ نامرئی‌اش بیرون می‌آید و چهرۀ مهیبِ همیشه‌پنهانش را آشکار می‌کند. از منظر یک همه‌چیزخوار که با فردی وگان هم‌سفره می‌شود، رفتارِ روزمره‌ای که تا پیش از آن یک رفتار کاملاً طبیعی، عادی، دل‌پذیر، و ضروری قلمداد می‌شد ناگهان حسِ «انتخاب» به خود می‌گیرد: انتخاب بین یک رفتار خشونت‌آمیز در مقابل یک رفتار خشونت‌پرهیزانه. پذیرش این واقعیت که او، به‌رغم داشتن امکان انتخاب خشونت‌پرهیزانه، گزینۀ خشونت‌آمیز را برمی‌گزیند برایش دشوار خواهد بود، چون، بار دیگر، باورپذیریِ تصویری را که از خود به‌عنوان فردی اخلاقی و تأمل‌کننده دارد تهدید می‌کند.

خصوصیت آشفته‌کنندۀ دیگری که در برخورد با افراد وگان برای همه‌چیزخواران وجود دارد این است که اندیشۀ متمایزکنندۀ وگان‌ها در واقع همان اندیشه‌ای است که خودِ همه‌چیزخواران هم قبولش دارند: یعنی پرهیز از خشونتِ بی‌مورد علیه حیوانات. فرقی که وگان‌ها دارند صرفاً در این است که متوجه ارتباطی شده‌اند که بین رفتارهای روزمره‌شان و این تعهد خشونت‌پرهیزانه وجود دارد و سپس تصمیم به تغییر رفتارشان گرفته‌اند.

همه‌چیزخواران این موضوع را آگاهانه یا نیمه‌آگاهانه می‌دانند و دلیل اینکه گاهی اوقات سعی می‌کنند وگانیسم را شبیه یک دین بازنمایی کنند احتمالاً برای پرهیز از تنشی است که با تصدیق این موضوع دامنشان را خواهد گرفت. اگر فرق وگان‌ها با غیروگان‌ها مثل تفاوت مسلمانان و مسیحیان یا مثل تفاوت خداباوران و خداناباوران باشد، آن وقت خیالِ منِ همه‌چیزخوار می‌تواند راحت باشد که ما صرفاً دین‌های متفاوتی داریم و نیازی نیست—و چه‌بسا زشت است—ارزش‌های دینِ خود را به دیگری تحمیل کنیم.

اگرچه این درست است که وگان‌ها، همچون دین‌داران، برخی اصول اخلاقیِ محکم دارند، این نگرش که می‌کوشد «دینِ وگانیسم» را متمایز از عقاید همه‌چیزخواران نشان دهد سرابی بیش نیست و، همان طور که اشاره شد، نوعی سازوکار دفاعی است که می‌خواهد بر مشترک‌بودنِ اصول اخلاقیِ وگان‌ها و همه‌چیزخواران سرپوش بگذارد. اتفاقاً، همین شباهتِ بسیار زیادِ وگان‌ها به همه‌چیزخواران به‌لحاظ ارزشی و اخلاقی است که ملاقات با وگان‌ها را بیش از هر تجربۀ دیگری برای همه‌چیزخواران تهدیدآمیز می‌کند: «ما هردو مثل هم زندگی می‌کنیم و عقاید بسیار نزدیکی دربارۀ امور مختلف داریم. فرقِ او با منِ غیروگان در این است که او چیزی دربارۀ حیوانات، دامداری، و غذا می‌داند که من نمی‌دانم یا جرئت نمی‌کنم بدانم. اگر من هم همان چیزهایی را که او می‌داند و دیده‌است بدانم و ببینم، چه می‌شود؟»

کسی که دیگران را به وگانیسم دعوت می‌کند، برخلاف کسی که دیگران را به دین جدیدی دعوت می‌کند، انتظار ندارد آنان هیچ باور متافیزیکیِ جدیدی بر نظام باورهایشان اضافه کنند. عمدهٔ استدلال‌های وگانیسم مبتنی بر همان اصول اولیه‌ای است که تقریباً هرکسی قبولشان دارد.[15] این استدلال‌ها عموماً فقط پیامدهای منطقی همان اصولِ پذیرفته را گوشزد می‌کنند. گزین‌گویه‌ای بی‌نام‌ونشان در همین باره هست که می‌گوید «من تغییر نکردم؛ بلکه بیدار شدم.» پس تلاشِ افرادِ غیروگان برای غیرخودی‌نمایاندنِ وگان‌ها تلاشی کاملاً پیش‌بینی‌شده و قابل‌انتظار است و سخن‌به‌میان‌آورن از «دین» یا «فرقهٔ» وگانیسم یکی از نمودهای این تلاش است.

با این اوصاف، بی‌جهت نیست که همه‌چیزخواران در حضور وگان‌ها این‌چنین احساس ناراحتی و آشفتگی می‌کنند و آنان را آزارنده ارزیابی می‌کنند. حال، اگر قرار باشد در این شرایط وگان‌ها کوچک‌ترین حرفی دربارۀ وگانیسمشان بزنند یا دلیل انتخاب محصولات حیوانی را از ایشان جویا شوند یا، حتی خطرناک‌تر، با پرسش‌هایی آنان را به چالش بکشند، اینجاست که سازوکار تهاجمی‌تر همه‌چیزخواران، برای حفاظت از توازن شناختی‌شان، با تمام قوا وارد عمل می‌شود و آنچه بعدش می‌بینیم، معمولاً، مجموعه‌ای از رفتارهای پرخاشگرانه است.

«امان از دست این وگان‌ها!»

اکنون باید مشخص شده باشد که چرا جامعه نگاه خوبی به وگان‌ها ندارد. مثلاً، در یکی از جنجالی‌ترین رویدادهای این‌چنینی، شخصی وگان به ویراستار محتوای خوراکیِ یکی از پرمخاطب‌ترین مجلات بریتانیا پیشنهاد داد که مجموعه‌ای را به خوراکی‌های گیاه‌پایه اختصاص دهد. این ویراستار چنین پاسخ داد:

 سلام، سلین. ممنون از پیشنهادت. نظرت چیه یه مجموعه درست کنیم دربارۀ کشتنِ تک‌تک وگان‌ها؟ روش‌های گیرانداختن‌شون با تله؟ اینکه چطور یه بازجوییِ حسابی ازشون کنیم؟ دورویی‌شون رو برملا کنیم؟ به‌زور بهشون گوشت بخورونیم؟ مجبورشون کنیم استیک و شرابِ قرمز بخورن؟[16]

در رویداد دیگری که آن هم نظر رسانه‌ها را به خود جلب کرد، دو نفر به غرفۀ یک گردهماییِ هفتگیِ وگان در لندن می‌روند و در مقابل حضار وگان و غیروگان، و به‌رغم حضور کودکان، سنجاب مرده‌ای را با دست و دندان پوست می‌کنند و خام‌خام شروع می‌کنند به خوردنش و پاره‌کردن دل‌وروده‌اش. یکی از آن‌ها نیز جسدِ پوست‌کندۀ اردکی را حلق‌آویز کرده بود و مثل گردن‌بند دور گردنش انداخته بود.[17]

این سوگیری‌ها علیه گیاه‌خواران و وگان‌ها موضوعِ پژوهش‌هایی نیز بوده‌است. مثلاً، طبق پژوهشی معلوم شد که گیاه‌خواران و مخصوصاً وگان‌ها، در مقایسه با اقلیت‌های دیگری که معمولاً هدف پیش‌داوری‌های مردم قرار می‌گیرند (مثل دگرباشان، سیاه‌پوستان، مهاجران، و غیره)، جایگاهی برابر یا حتی بدتر در نگاه مردمِ جامعه دارند—فقط معتادان بودند که جامعه نسبت به آنان نگاه بدبینانه‌تری داشت.[18] در این مقاله، مثلاً از آتش‌نشانی یاد می‌شود که پس از برملاکردنِ گیاه‌خواری‌اش مأموریت‌های خطرناک‌تری به او محول شده‌است و همین طور از یکی از چهره‌های مشهور آشپزی در آمریکا نقل‌قول می‌شود که در جایی اظهار کرده «گیاه‌خواران دشمن هرچیز خوب و نجیب در وجود آدمی‌اند.»[19]

همچنین، در این مقاله می‌خوانیم که در جامعه‌مان «برخلاف سایر سوگیری‌ها (مثل نژادپرستی، جنسیت‌زدگی)، بدبینی نسبت به گیاه‌خواران و وگان‌ها عمدتاً به چشم یک معضل اجتماعی دیده نمی‌شود؛ برعکس، بدبینی نسبت به گیاه‌خواران و وگان‌ها یک امر عادی و عمدتاً موردقبول تلقی می‌شود.»[20]

گواه دیگری که عملکرد این سازوکار را پررنگ‌تر می‌کند و بر ادعایی که مطرح کرده‌ام صحه می‌گذارد این است که، طبق یافته‌های همین مقاله،

گیاه‌خواران و وگان‌هایی که انگیزه‌شان حقوق حیوانات است از همه منفی‌تر ارزیابی می‌شوند (در مقایسه با کسانی که انگیزۀ زیست‌محیطی یا سلامت دارند)، و گیاه‌خواران و وگان‌هایی که انگیزه‌شان محیط زیست است نیز، در مقایسه با آنانی که انگیزۀ سلامت شخصی دارند، منفی ارزیابی می‌شوند.[21]

این دقیقاً چیزی است که ما از عملکرد ناهماهنگی شناختی انتظار داریم. کسی که صرفاً به خاطرِ سلامتیِ خودش، که امری شخصی و شاید خودخواهانه تلقی می‌شود، وگان شده‌است کم‌وبیش دلیلی ندارد که حضورش موجب ایجاد ناهماهنگی شناختی در همه‌چیزخواران شود و آنان را نسبت به تعهداتِ اخلاقی‌شان مشکوک کند. اما وقتی بحثِ اخلاق و ارزش‌های اخلاقی به میان می‌آید، سروکلۀ ناهماهنگی شناختی نیز پیدا می‌شود. تفاوتِ مشاهده‌شده بین انگیزۀ حقوق حیوانات و محیط زیست نیز درک‌پذیر است: ارتباط بین غذایی که می‌خوریم و حیوانی که کشته می‌شود خیلی راحت‌تر دیده می‌شود و خیلی‌هایمان، به‌رغم همه‌چیزخواربودن، عاشق حیواناتیم. اما حفاظت از محیط زیست و تأثیر غذایی که می‌خوریم بر آن نزد بیشتر مردم خصوصیتی انتزاعی دارد.

جمله‌ای منتسب به آرتور شوپنهاور وجود دارد که، فارغ از درستی یا نادرستیِ این انتساب و فارغ از کاربردهای بجا و نابجایش در فرهنگ عامه، به‌خوبی روند عملکرد ناهماهنگی شناختی مذکور را بیان می‌کند:

 هر حقیقتی از سه مرحله می‌گذرد: اول، مسخره می‌شود؛ دوم، خصمانه مورد حمله قرار می‌گیرد؛ سوم، به‌عنوان امری بدیهی پذیرفته می‌شود.

مورد جالب بازنماییِ گیاه‌خواران و وگان‌ها در فرهنگ عامه

بالاتر گفتیم که تشبیه وگانیسم به «دین» یا «فرقه» در واقع از نیازِ روانیِ بنیادی‌تری سرچشمه می‌گیرد که می‌خواهد وگان‌ها را غیرخودی نشان دهد. در این صورت، انتظار می‌رود که مصداق‌های دیگری از این نیاز را در بافت‌های دیگر نیز ببینیم. یکی از نمودهای جالبش را می‌توان در بازنمایی وگان‌ها در سینما سراغ گرفت. وگان‌ها در فیلم‌ها و سریال‌ها عقاید عجیب‌وغریبی دارند، حرف‌های مضحک می‌زنند، دست‌وپاچلفتی‌اند، همیشه اعصابشان خرد است، یک‌سره احساساتی و سانتیمانتال‌اند[22]، خودشان را پیامبر تلقی می‌کنند، و غیره.[23]

ذهنیتِ پشتِ این بازنمایی‌ها، از دریچۀ نظریۀ ناهماهنگی شناختی، این است: «اگر به خودمان بقبولانیم که وگان‌ها هیچ شباهتی به ما ندارند و طوری آن‌ها را ببینیم که گویی از سیارۀ مریخ آمده‌اند، دیگر نیازی نیست چندان به رفتارها و باورهایشان فکر کنیم و با مال خودمان مقایسه‌اش کنیم.» شوخی نیز بستر بسیار مناسبی برای ارسال این پیام است، چون، همان اندازه که در نقادانه‌نگری و زیرسؤال‌بردن رویّه‌های حاکمْ قدرتمند است، بسیاری اوقات راه اندیشۀ نقادانه را می‌بندد و صدالبته که بقیۀ مردم هم دلشان می‌خواهد همین بازنمایی‌ها را باور کنند و آن را با جان‌ودل می‌پذیرند.

علاوه بر این، ژانر طنز خاصیت ویژه‌ای دارد، چون درعین‌حالی که ما را «متمدن» نشان می‌دهد، کمکمان می‌کند تنش‌های موجود را در لفافهٔ شوخی از خود دور کنیم و به آن‌ها اجازه ندهیم که بالا بگیرند.

در جوامع انگلیسی‌زبان، لطیفه‌ای وجود دارد که روی یکی از ترس‌های همه‌چیزخواران انگشت می‌گذارد: «اگه گفتی چطور می‌شه فهمید نفرِ کناری‌ت وگانه یا نه؟ ده ثانیه صبر کنی، خودش سه بار بهت گفته.» از منظر ناهماهنگی شناختی، این لطیفه‌ای است که همه‌چیزخواران می‌سازند تا یادآوریِ وگان‌ها را، از طریق شوخی و تمسخر، سرکوب کنند، چون این یادآوری، همان طور که توضیح داده‌ایم، از لحاظ روانی برایشان هزینه‌بر و دردناک است؛ ساختن و بازگفتنِ چنین لطیفه‌ای، درعین‌حالی که فرد را «متمدن» نشان می‌دهد، کمکش می‌کند، علاوه بر ابراز نوعی نگاه تحقیرآمیز، وگان‌ها را به سکوت دربارۀ وگان‌بودنشان وادارد.

مطالعۀ موردی

پای یک مناظرۀ تلویزیونی در باب آزمایش‌های حیوانی نشسته بودم که با یکی از حیرت‌انگیزترین و عالی‌ترین نمونه‌های واکنش معکوس روبه‌رو شدم.

پروفسور جان اِستین،[24] از پروفسورهای وقتِ فیزیولوژی در دانشگاه آکسفرد، در این مناظره[25] وقتی با پرسشِ مجری دربارۀ آزمایش‌هایی که او طی کل فعالیت حرفه‌ای‌اش روی میمون‌ها انجام داده‌است روبه‌رو می‌شود، ابتدا اعلام می‌کند که «همچون اکثریت مردمِ این کشور، معتقد است که آزمایش روی حیوانات امری موجه است،»[26] سپس از آزمایش‌هایی که روی حیوانات انجام داده‌است ابراز افتخار و سربلندی می‌کند و، پس از آن، مدعی می‌شود که این آزمایش‌ها با استانداردهای جراحیِ انسانی انجام می‌شود و حیواناتِ تحتِ آزمایش طی شکافته‌شدن و دستکاری مغزشان و سپس وادارشدن به انجام وظایفی (یا، به قولِ استین، «بازی‌هایی») که به آنان محول می‌شود «همان قدر از بازی‌ها لذت می‌برند که کودکان از بازی‌های رایانه‌ای لذت می‌برند.»[27] هرکسی که اندکی دربارۀ آزمایش‌های حیوانی تحقیق کرده باشد و مستنداتِ ویدئویی‌اش را دیده باشد، این ادعا را به چشم طنزی تلخ خواهد دید.

اما جای تعجب ندارد که اگر کسی با زیرسؤال‌رفتنِ کاری که تمام عمرش را صرفش کرده روبه‌رو شود، سازوکارهای دفاعی‌اش وارد عمل شوند و بی‌معطلی جبهه بگیرند.

اولین سرنخی که از عملکرد این سازوکارهای دفاعی می‌بینیم عبارتی است که شاید بتوانیم عنوانِ پوپولیستی‌ترین و پروپاگاندایی‌ترین عبارتِ موجود در همۀ زبان‌ها را رویش بگذاریم: «همچون اکثریت مردم». واقعیت این است که «اکثریتِ مردمِ این کشور» یا هر کشور دیگری اصلاً دربارۀ آزمایش‌های حیوانی فکر نمی‌کنند. اگر هم چنین موضوعی به‌طور گذرا به ذهن عده‌ای خطور کند، معمولاً اطلاعاتی کافی در اختیار ندارند که بتوانند درباره‌اش تصمیم بگیرند و همان اطلاعاتی هم که در اختیارشان قرار گرفته‌است از زبان همین دانشمندانی بوده‌است که تمام عزت‌وآبروی شغلی و حرفه‌ای‌شان وابسته به موجه‌نمایی و مفیدنماییِ آزمایش‌های حیوانی است.

در پوشش رسانه‌های انبوه و فرهنگ عامه از آزمایش‌های حیوانی نیز ما شاهد همان فریب‌کاری‌ها و پنهان‌کاری‌هایی هستیم که در بخش تولیدات محصولات حیوانی می‌بینیم: اولاً، افرادِ ذینفع، تا جای ممکن، اوضاعِ حیوانات را عالی و با تمامِ امکاناتِ رفاهی بازنمایی می‌کنند و، ثانیاً، اطمینان حاصل می‌کنند که سفت‌وسخت‌ترین قواعدِ بازدارنده در ارتباط با مستندکردن شرایط حیوانات (مثلاً از طریق فیلم‌برداری) در این مراکز، و اشتراک‌گذاریِ آن، وضع شود و جرم به حساب آید.[28]

دومین سرنخی که از عملکرد سازوکارهای دفاعی در پاسخِ پروفسور استین می‌بینیم آنجایی است که از کارش ابراز افتخار می‌کند چون، به گفتۀ خودش، توانسته‌است به بهبود زندگیِ انسان‌های زیادی کمک کند. این یادداشت دربارۀ آزمایش‌های حیوانی نیست و، بنابراین، تلاش نخواهم کرد استدلالی با مضمون ارزیابیِ اعتبار آن پیش نهم.[29] اما حتی اگر شما کسی باشید که، به‌رغم زجرکشیدن بی‌حدواندازۀ حیوانات، به ضرورت آزمایش‌های حیوانی اعتقاد داشته باشید، انتظار می‌رود از این کار تأسف بخورید، نه آنکه ابراز سربلندی کنید. بنابراین، همین‌که آقای استین احساس نیاز کرده‌است، علاوه بر ضروری‌نماییِ این کار، یک قدم جلوتر برود و آن را افتخارآمیز قلمداد کند و از بابت انجامش به خودش بنازد گواه دیگری است بر فشار ناهماهنگی شناختیِ وارد بر ایشان.

اکنون می‌رسیم به سومین و حیرت‌انگیزترین جملۀ ایشان که مدعی می‌شوند شکافتنِ مغز حیوانات و واداشتنشان به انجام یک سری کارها برای این حیوانات همان قدر لذت‌بخش است که بچه‌ها از انجام بازی‌های رایانه‌ای لذت می‌برند. این بازنماییِ مخدوش‌شده از واقعیت در حد بازنمایی‌های مخدوش‌شده‌ای است که در کتاب‌داستان‌های خردسالان از زندگیِ حیواناتِ مزرعه می‌بینیم. این قصه‌ای است که این فرد به خودش (و دیگران) می‌گوید تا خود را از شر ناهماهنگی‌های شناختی خلاص کند و مجبور نشود بهای روانی‌اش را بپردازد.

در اوایل همین مناظره و قبل از همهٔ این‌ها، مجری از او می‌پرسد که آیا او حاضر می‌شود آزمایش‌هایش را روی نخستی‌سان‌های عالی‌تر مثل گوریل‌ها و شامپانزه‌ها انجام دهد یا خیر. استین در پاسخ سریعاً و صریحاً خاطرنشان می‌کند که چنین کاری نمی‌کند «چون باید میزان هوشمندیِ میمون‌ها را در تصمیم اینکه آیا باید متحمل دردورنج شوند لحاظ کنیم.»[30] باید پرسید: بالاخره میمون‌ها از این آزمایش‌ها لذت می‌برند (مثل بچه‌ای که بازی رایانه‌ای می‌کند) یا دردورنج می‌کشند؟

کمی بعدتر است که مناظره‌کنندگانِ مخالفِ آزمایشِ حیوانی وقتی از دردورنج‌کشیدنِ حیوانات صحبت به میان می‌آورند، او—که احتمالاً تعهداتِ اخلاقی‌اش را تهدیدشده می‌بیند—یک خیزِ روبه‌جلو برمی‌دارد و می‌گوید «من حرفی دربارۀ دردورنج نزدم. اینجا یک مشکل وجود دارد: مردم خیال می‌کنند که حیوانات [در آزمایشگاه] دردورنج می‌کشند.»[31]

کسی که در عرض چند دقیقه دو ادعای این‌چنین متناقضی را مطرح می‌کند، یا یک دروغ‌گوی تمام‌عیار است که یادش رفته‌است برنامه دارد ضبط می‌شود یا واقعاً سازوکارهای روانی‌اش سخت در ماجرا درگیرند. برداشتِ من این است که موردِ اخیر نقشِ بسیار پررنگی در این میان دارد.

یک نکتۀ ظریف دیگر هم در این مناظره ارزش اشاره دارد. در جایی، مجری از او می‌پرسد که خط تمایزش را بین حیواناتی که می‌توان رویشان آزمایش کرد با حیواناتی که نمی‌توان رویشان این کار را کرد کجا و بر چه مبنایی ترسیم می‌کند و استین پاسخ می‌دهد که «به نظرم، همۀ کَپی‌های بزرگ کاملاً از این قضیه مستثنایند. و این در قانون هم ذکر شده، همان طور که می‌دانید.»[32] مجری با تأمل پاسخ می‌دهد «فرض که در قانون ذکر نمی‌شد. داشتم دنبال اصل زیربنایی‌تان می‌گشتم.»[33] استین پاسخی نمی‌دهد و بحث را به‌سمت دیگری می‌کشانَد. غم‌انگیز است که یک دانشمند و پژوهشگرِ برجسته تا این اندازه نگاهی غیرانتقادی به اخلاقیات داشته باشد و قوانینِ وضع‌شده را چشم‌بسته مبنای اخلاقیاتش قرار دهد. اگر گوشه‌ای بزنیم به گزین‌گویه‌ای که این یادداشت را با آن گشودیم، به نظرتان اگر این فرد ۲۰۰ سال پیش زندگی می‌کرد، چه موضعی در قبال برده‌داری می‌داشت؟ به نظرتان، اگر شما ۲۰۰ سال پیش می‌زیستید، چه موضعی در قبال برده‌داری داشتید؟

جمع‌بندی

هدفِ والاترِ آشنایی با این سازوکارها، که در یک دسته‌بندیِ کلّی‌تر می‌توان تحت‌عنوان «خطاهای شناختی » از آن‌ها نام برد، دو چیز است: اول، درکِ خود؛ دوم، درک دیگری.

وقتی با سازوکارهای تنش‌زدای روانی و خطاهای شناختی آشنا می‌شویم، پیش از هرچیزی باید آن‌ها را در خودمان جست‌وجو کنیم. تا دلتان بخواهد، شبانه‌روز مرتکبِ این اشتباهات می‌شویم. هدفمان باید این باشد که این خطاها را به حداقل برسانیم و، علاوه بر آن، آرمانِ کمینه‌کردن خطاهای شناختی پیش از هرچیزی باید حوزه‌هایی را نشانه بگیرد که نگرش‌هایمان، انتخاب‌هایمان، و رفتارهایمان در آن حوزه موجب رنج «دیگری» می‌شود.

بعد از آنکه این سازوکارها را در نگرش و رفتار روزمرۀ خودمان شناسایی کردیم، آن‌وقت اطرافیانمان را نیز بهتر درک خواهیم کرد و قادر می‌شویم بیش از پیش دنیا را از دریچۀ نگاه آنان ببینیم. معمولاً کسانی که با ما، در هر زمینه که باشد، مخالف‌اند ذاتاً «دیو» و «پلید» و «هیولا» نیستند، بلکه دنیا را از دریچۀ دیگری می‌بینند. اگر من خودم روزانه به انواع‌واقسام خطاهای شناختی مرتکب می‌شوم و خودم را آدم پلیدی نمی‌بینم، امکان درک این موضوع که آن «دیگری» نیز احتمالاً با همین مسائل روبه‌رو است باید برایم آسان‌تر شود.

خطاهای شناختیِ برخی افراد، از شانسِ بدِ خودشان و/یا قربانیانشان، در حوزه‌هایی رخنه می‌کند که دقیقاً با رنجاندنِ دیگری نیز گره خورده‌است. معمولاً، تفاوتِ آدمِ به‌اصطلاح «خوب» و «بد» همین است: اینکه خطاهای شناختی‌شان کجاها برای خودشان فرش پهن می‌کنند!

ما در این یادداشت نگاهی گذرا انداختیم به سازوکارهایی که ظاهراً برخی همه‌چیزخواران را می‌فریبد و، در مواجهه با پیامِ وگانیسم، آنان را به واکنش‌های تعجب‌برانگیزی وامی‌دارد. اما به‌هیچ‌وجه نباید گمان رود که وگان‌ها از این سازوکارها مبرایند. هرچند، یک ادعا هست که می‌توان در تفاوت وگان‌ها و غیروگان‌ها مطرح کرد: وگان‌ها بزرگ‌ترین و ستم‌بارترین خطای شناختی‌شان در قبال حیوانات را تشخیص داده‌اند و خود را از آن زدوده‌اند، اما غیروگان‌ها نه. از این منظر، چون خطاهای شناختیِ همه‌چیزخواران موجب دامن‌زدن بر مصیبت‌بارترین ستم‌ها در این دنیا می‌شود، خودبه‌خود پرداختن به آن باید حیاتی‌تر قلمداد شود.

اما تکلیف سؤالاتِ صادقانه چه می‌شود؟

بله، بسیاری از پرسش‌هایی که از وگان‌ها می‌شود اتفاقاً صادقانه است. ممکن است واقعاً کسی برایش سؤال باشد که چرا وگان‌هایی که دم از اخلاق می‌زنند مشکلی با خوردن گیاهان ندارند. مگر گیاهان حیات ندارند؟ یا شاید کسی واقعاً قانع نشده باشد که می‌توان زندگی سالمی با تغذیهٔ وگان داشت. اصلاً اگر همه وگان شویم و تقاضا برای محصولات حیوانی به صفر برسد و انگیزه‌ای برای تولید حیواناتِ پرورشی وجود نداشته باشد، آیا غیر از این است که نسل این حیوانات منقرض خواهد شد؟ و اگر این‌طور باشد، آیا وگانیسم به ضرر این حیوانات نیست و گوشت‌خواری به نفعشان؟ و فرض که قبول کردیم باید به‌خاطر حیوانات در تغذیه‌مان تجدیدنظر کنیم؛ ولی چرا این کار را با مصرف محصولاتِ حیوانیِ «محلی» یا «حیوان‌دوست» نکنیم؟ یا نهایتاً می‌توانیم وجترین شویم؛ چه اصرار و نیازی است که راه «افراط» را در پیش بگیریم و حتماً وگان شویم؟ تازه، اصلاً مگر می‌توان در این دنیایی که تقریباً هرچیزی در آن به‌طریقی با استفادهٔ بشر از حیوانات گره خورده‌است وگانِ محض بود؟ در این صورت، آیا تلاش برای وگان‌بودن تلاشِ بیخودی نیست، آن هم زمانی که حتی در فرایند تولید محصولاتِ گیاهی هم برخی حیوانات در اراضی کشاورزی کشته می‌شوند؟

کتاب دوازده پرسش از گیاه‌خوارانِ اخلاقی (نوشتهٔ شری کُلب، با ترجمهٔ نگارندهٔ این سطور، از نشر کرگدن، چاپ ۱۴۰۲) دقیقاً برای پاسخ به همین پرسش‌ها، و تعدادی پرسش‌های مشابه دیگر، نوشته شده‌است. نویسنده در این کتاب، همدلانه و به‌دور از تعصب و غرض، پاسخ‌های تأمل‌برانگیز و مفصلی به برخی از رایج‌ترین و بعضاً چالشی‌ترین پرسش‌هایی که از وگان‌ها می‌شود می‌دهد. این یادداشت را با فهرستی از فصول اصلی این کتاب می‌بندیم:

۱. پس تکلیف گیاهان چه می‌شود؟

۲. اگر گیاهان حس‌مند باشند چه؟

۳. پس تکلیف لذت خوردن چه می‌شود؟

۴. تکلیف سلامتی‌مان چه می‌شود؟

۵. چرا به وجترین‌شدن بسنده نکنیم؟

۶. اصلاً مگر این حیوانات را از قبل نکشته‌اند؟

۷. آیا با سقط جنین مخالفید؟

۸. مگر حیوانات خودشان دیگر حیوانات را نمی‌خورند؟

۹. مگر مردم بومی حیوانات را نمی‌خورند؟

۱۰. اِشکال محصولات دامداری‌های «حیوان‌دوست» چیست؟

۱۱. اگر همه وگان شویم، حیوانات پرورشی از بین نمی‌روند؟

۱۲. وگانِ محض نمی‌توان بود؛ پس اصلاً چرا خودمان را به زحمت بیندازیم؟

[1] Leon Festinger

[2] cognitive dissonance

[3] Festinger, L. (1962). Cognitive Dissonance. Scientific American, 207(4), 93. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1062-93

[4]Festinger, L. (1962). Cognitive Dissonance. Scientific American, 207(4), 93. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1062-93

[5] Melanie Joy

[6] Joy, M., & Robbins, J. (2009). Why we love dogs, eat pigs and wear cows (p. 18). Canari Press.

[7] کُلب، شری. (۲۰۱۳). دوازده پرسش از گیاه‌خواران اخلاقی (ص. ۷۱). ترجمه: محمدرسول علیزادهٔ اصلی (۱۴۰۲). تهران: کرگدن

[8] backfire

[9] Nyhan, B., & Reifler, J. (2010). When Corrections Fail: The Persistence of Political Misperceptions. Political Behavior, 32(2), 303-330. https://doi.org/10.1007/s11109-010-9112-2

[10] Rothgerber, H. (2020). Meat-related cognitive dissonance: A conceptual framework for understanding how meat eaters reduce negative arousal from eating animals. Appetite, 146, n.p. https://doi.org/10.1016/j.appet.2019.104511

[11] Festinger, L. (1962). Cognitive Dissonance. Scientific American, 207(4), 95. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1062-93

[12] یکی از جدیدترین پژوهش‌هایی که از جمله به همین موضوع می‌پردازد:

Leite, A., Dhont, K., & Hodson, G. (2018). Longitudinal effects of human supremacy beliefs and vegetarianism threat on moral exclusion (vs. inclusion) of animals. European Journal Of Social Psychology, 49(1), 179-189. https://doi.org/10.1002/ejsp.2497

[13] برای کسب اطلاعات بیشتر و دقیق‌تر، به منبعی که در پی‌نوشت شمارۀ ۶ معرفی شد رجوع کنید.

[14] در این زمینه، نک.

Wright, L. (2015). The vegan studies project: Food, Animals, and Gender in the Age of Terror. University of Georgia Press.

[15]برای خواندن چنین استدلالی به فارسی با ترجمهٔ نگارندهٔ این یادداشت، نک: استدلالی اخالقی برای واگنیسم. (۱۴۰۲). بازیابی شده در ۱۰ آبان ۱۴۰۲.

[16] Murphy-Bates, S. (2018). Waitrose Food editor suggests series on ‘killing vegans’. Retrieved 24 May 2021, from https://www.dailymail.co.uk/news/article-6329981

[17] Coghlan, A. (2019). Alt-Right YouTuber Fined for Eating Dead Squirrel at Vegan Food Market. Retrieved 24 May 2021, from https://london.eater.com/2019/7/23/20707059/squirrel-eating-pro-meat-anti-vegan-protest-soho-alt-right-youtube-channel

[18] MacInnis, C., & Hodson, G. (2015). It ain’t easy eating greens: Evidence of bias toward vegetarians and vegans from both source and target. Group Processes & Intergroup Relations, 20(6), 721-744. https://doi.org/10.1177/1368430215618253

[19] MacInnis, C., & Hodson, G. (2015). It ain’t easy eating greens: Evidence of bias toward vegetarians and vegans from both source and target. Group Processes & Intergroup Relations, 20(6), 721-744. https://doi.org/10.1177/1368430215618253

[20] MacInnis, C., & Hodson, G. (2015). It ain’t easy eating greens: Evidence of bias toward vegetarians and vegans from both source and target. Group Processes & Intergroup Relations, 20(6), 737. https://doi.org/10.1177/1368430215618253

[21] MacInnis, C., & Hodson, G. (2015). It ain’t easy eating greens: Evidence of bias toward vegetarians and vegans from both source and target. Group Processes & Intergroup Relations, 20(6), 740. https://doi.org/10.1177/1368430215618253

[22] این ایرادِ جالبی است. چون، جدا از اینکه احساساتی‌بودن جزو ویژگی‌های ارزشمند همۀ انسان‌هاست، شاید بتوان گفت «یک‌سره احساساتی‌بودن» و هیجانی‌رفتارکردن دربارۀ غذا در واقع بیشتر در رفتار همه‌چیزخواران دیده می‌شود تا وگان‌ها. این همه‌چیزخواران‌اند که صرفاً بر مبنای هیجاناتی که نسبت به غذا (و دیگر محصولات حیوانی) دارند و خویی که با آن گرفته‌اند و دل‌بستگی‌های چشایی‌شان این محصولات را مصرف می‌کنند و معمولاً هم از کسب اطلاعات بیشتر درباره‌اش خودداری می‌کنند. خیلی‌هایشان حتی فعالانه چشمشان را بر این اطلاعات می‌بندند. من کسی را نمی‌شناسم که دلیل همه‌چیزخواری‌اش این باشد که دربارۀ خوراک و سایر محصولاتی که مصرف می‌کند تحقیق کرده باشد و سپس به این نتیجه رسیده باشد که بهترین و اخلاقی‌ترین شیوۀ زیستن شیوۀ غیروگان است. اما کسی که وگان می‌شود، از خوردن محصولات حیوانی، پوشیدن محصولات حیوانی، و استفاده از لوازم آرایشی-بهداشتیِ آزمایش‌شده روی حیوانات خودداری می‌کند، تحقیقی در این زمینه انجام داده‌است. تفاوت اصلیِ وگان‌ها و غیروگان‌ها در همین است: در «میزان» تأملشان روی این پرسش که «محصولی که مصرف می‌کنم از کجا آمده‌است؟»

[23] Alam, A. (2020). Representation of vegans in movies and TV shows | The Vegan Review. Retrieved 24 May 2021, from https://theveganreview.com/representation-of-vegans-in-movies-and-tv-shows/

[24] John Stein. Retrieved 24 May 2021, from https://www.dpag.ox.ac.uk/team/john-stein

[25] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc

[26] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:00:48-00:00:54)

[27] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:04:18-00:04:26)

[28]Marceau, J. F. F. (2015). Ag Gag Past, Present, and Future. SEATTLE U. L. REV, (38), 1317–1344.

[29] برای خواندن استدلالی علیه آزمایش‌های حیوانی، نک:

استدلال علیه آزمایش حیوانی در چارچوب اخلاقیات روزمره. (۱۴۰۲). بازیابی‌شده در ۱۰ آبان ۱۴۰۲؛ و زجرکشیدن در راه علم و پشتیبانیِ علم از برچیدن آزمایش‌های حیوانی. (۱۴۰۲). بازیابی‌شده در ۱۰ آبان ۱۴۰۲.

[30] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:02:09-00:02:25)

[31] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:03:16-00:03:24)

[32] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:02:29-00:02:35)

[33] TheAikenHead. (2012, March 18). Is Animal Testing Justified? (The Big Questions) [Video file]. Youtube. https://youtu.be/bD51eAOPSKc (00:02:35-00:02:39)